BIOLOGIK AKTIVLARNI UCH MEZON ASOSIDA TASNIFLASH VA YAGONA ANALITIK HISOB TIZIMIGA INTEGRATSIYALASHNING NAZARIY-AMALIY ASOSLARI

Dilshodjon Ziyayev

Mualliflar

Dilshodjon Ziyayev Muallif

{$ Etel}:

biologik aktivlar, ko‘p mezonli tasniflash, rivojlanish bosqichi, foydalanish maqsadi, mahsuldorlik xususiyatlari, UMIK kodi, analitik hisob, IAS 41, MHMS, dinamik reklassifikatsiya, integral foydalilik indeksi.

Abstrak

Maqolada biologik aktivlarni faqat uzoq muddatli va joriy guruhlarga bo‘lish amaliyotining analitik hisobni yetarli chuqurlashtirmasligi asoslangan va muammoning yechimi sifatida uchta mustaqil, ammo o‘zaro bog‘liq mezon rivojlanish bosqichi, foydalanish maqsadi va mahsuldorlik xususiyatlari asosida ko‘p mezonli tasniflash modeli taklif etilgan. Tasniflashni yagona analitik hisob tizimiga integratsiyalashning uch bosqichli algoritmi (ko‘p o‘lchovli identifikatsiya → dinamik reklassifikatsiya → yagona registrda konsolidatsiya) ishlab chiqilgan. Har bir biologik aktivga beriladigan uch mezonli identifikatsiya kodi (UMIK R[1–4]–F[1–4]–M[1–3]) mexanizmi, uni qo‘llab-quvvatlaydigan ishchi hisobvaraqlar tizimi (0181–0184, 2610, 2621–2622), «Biologik aktivlar reyestri» nomli yagona analitik registr shakli hamda integral foydalilik indeksi (IFU) formulasi taklif etilgan. Taklif etilayotgan tizimning xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IAS 41, BHS 5) va O‘zbekiston Respublikasining milliy standartlari (70-son MHMS) bilan qiyosiy tahlili bajarilgan, uning samaradorlik ko‘rsatkichlari shartli prognoz usulida miqdoriy baholangan. Natijalar uch mezonli tasniflashning hisobot xatolarini 4,5% dan 1,2% gacha kamaytirish, rentabellikni baholash aniqligini 65% dan 88% ga ko‘tarish va boshqaruv qarorlari qabul qilish tezligini taxminan 70% oshirish imkonini berishini ko‘rsatdi.

##plugins.themes.default.displayStats.downloads##

##plugins.themes.default.displayStats.noStats##

Bibliografik havolalar

1. Axmadaliyeva Z.A. Biologik aktivlar buxgalteriya hisobida raqamli baholash mexanizmini takomillashtirish masalalari // Farg‘ona davlat texnika universiteti ilmiy to‘plami. – 2025. – 17-to‘plam. – B. 240–248. – URL:

2. Axmetova S.S. Biologik aktivlar sintetik va analitik hisobini tashkil etishda ishchi hisobvaraqlar tizimini takomillashtirish // Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot. – 2026. – T. 4. – № 7.

3. Dusmuratov R.D., Aitimbetov A.Q. Baliqchilikda biologik aktivlar hisobi va ichki nazoratini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish // Marketing va biznes. – 2024.

4. IFRS Foundation. IAS 41 Agriculture [Elektron resurs]. – IFRS Foundation, 2024. – URL: https://www.ifrs.org

5. KPMG. Biological assets: Insights into IAS 41 [Elektron resurs]. – KPMG Global, 2024. – URL: https://assets.kpmg.com

6. O‘zbekiston Respublikasi. «Qishloq xo‘jaligi faoliyati hisobi»: 70-son moliyaviy hisobotning milliy standarti [Elektron resurs]. – O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi, 2026. – URL: https://daryo.uz

7. Ravshanov A.B. Issues of analytical accounting of biological assets [Elektron resurs]. – Zenodo, 2025. – URL: https://zenodo.org/records/21639432

8. Ravshanov A.B. Teoreticheskie voprosy ucheta biologicheskikh aktivov i problemy ego primeneniya na praktike // Innovatsionnaya ekonomika. – 2026. – T. 3. – № 2. – URL: https://ojs.kstu.uz/index.php/ej/article/view/1615

9. Salima A. Biologik aktivlar sintetik va analitik hisobini tashkil etishda ishchi hisobvaraqlar tizimini takomillashtirish [Elektron resurs: RePEc bibliografik yozuvi] // IDEAS/RePEc. – 2026.

10. Bohušová H., Svoboda P. Problems of application of IAS 41 in the European Union // Acta Universitatis Agriculturae et Silviculturae Mendelianae Brunensis. – 2022.

11. Mates D. va boshq. The impact of applying IAS 41 in agri-food companies // Accounting and Management Information Systems. – 2021.

12. Dobrunik V., Volchek A. Accounting for biological assets in accordance with IFRS: classification, recognition and measurement // Problems and Perspectives in Management. – 2020.

13. Tseplyaeva I., Balashova A. Biological assets: modern approaches to accounting // International Accounting. – 2019.

14. Campos-Llerena, P., Arias-Pérez, M., Toscano-Morales, C., & Barreno-Córdova, C. (2025). Biological assets in agricultural accounting: A systematic review of the application of IAS 41. Journal of Risk and Financial Management, 18(7), 380. https://doi.org/10.3390/jrfm18070380

15. Gonçalves, R., Lopes, P., & Craig, R. (2017). Value relevance of biological assets under IFRS. Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 29, 118–126. https://doi.org/10.1016/j.intaccaudtax.2017.10.001