BARQAROR RIVOJLANISH TAMOYILLARI ASOSIDA SANOAT KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISHNI BOSHQARISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH (QURILISH MATERIALLARI SANOATI KORXONALARI MISOLIDA)
Barqaror rivojlanish tamoyillarining sanoat tarmoqlariga joriy etilishi ishlab chiqarishni boshqarish tizimini zamonaviy talablar asosida takomillashtirishni taqozo etmoqda. Ayniqsa, qurilish materiallari sanoati korxonalarida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish, ekologik barqarorlikni ta'minlash va innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada qurilish materiallari sanoati korxonalarida ishlab chiqarishni boshqarishning nazariy va metodologik asoslari barqaror rivojlanish tamoyillari nuqtai nazaridan tadqiq etilgan. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, iqtisodiy-statistik usullar hamda ekspert baholash metodlaridan foydalanildi. Ishlab chiqarish samaradorligiga ta'sir etuvchi iqtisodiy, texnologik, ekologik va tashkiliy omillar kompleks baholanib, ularni yagona boshqaruv tizimida integratsiyalashga qaratilgan metodologik yondashuv ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, barqaror rivojlanish tamoyillarini ishlab chiqarishni boshqarish tizimiga integratsiya qilish korxonalarda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish, innovatsion faollikni kuchaytirish hamda uzoq muddatli raqobatbardoshlikni ta'minlashning muhim omili ekanligi asoslandi. Taklif etilgan metodologik yondashuv sanoat korxonalarida boshqaruv qarorlarining samaradorligini oshirish va tarmoqning barqaror rivojlanishini ta'minlashga xizmat qiladi.
barqaror rivojlanish, ishlab chiqarishni boshqarish, qurilish materiallari sanoati, boshqaruv metodologiyasi, iqtisodiy samaradorlik, resurs samaradorligi, innovatsion rivojlanish, raqamli transformatsiya, ESG.
Copyright (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
DAVLAT TASHKILOTLARI HUJJATLARINI SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA QAYTA ISHLASH VA SEMANTIK QIDIRUV TIZIMLARINING NAZARIY ASOSLARI
Ushbu maqolada davlat tashkilotlari faoliyatida shakllanadigan hujjatlarni sun’iy intellekt texnologiyalari asosida avtomatik qayta ishlash hamda semantik qidiruv tizimlarini yaratishning nazariy-uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi shundan iboratki, davlat tashkilotlarida yig‘ilgan hujjatlar hajmining tobora ortib borishi sharoitida an’anaviy, kalit so‘zga asoslangan qidiruv usullari foydalanuvchi so‘roviga mazmunan mos, ammo leksik jihatdan farqli hujjatlarni aniqlay olmaydi. Maqolaning maqsadi bu elektron hujjat aylanish tizimlarining zamonaviy holatini, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) usullarini hamda embedding modellari va vektorli ma’lumotlar bazalarining ishlash tamoyillarini tizimli tahlil qilish va davlat sektori uchun mos kontseptual arxitekturani asoslashdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi tizimli adabiyotlar sharhi, qiyosiy tahlil va kontseptual modellashtirish usullarini o‘z ichiga oladi. Tahlil uchun 2013- 2024-yillarda chop etilgan ilmiy manbalar, xalqaro standartlar va milliy me’yoriy-huquqiy hujjatlar tanlab olindi. Tahlil natijasida mavjud elektron hujjat aylanish tizimlarida sun’iy intellekt integratsiyasi cheklanganligi, transformer arxitekturasiga asoslangan zamonaviy NLP modellari matn mazmunini yuqori aniqlikda ifodalash imkonini berishi hamda embedding va vektorli ma’lumotlar bazalari semantik qidiruvni amalga oshirishning asosiy texnik vositasi ekanligi aniqlandi. Tahlil asosida besh qatlamli (manba, OCR, NLP, embedding yoki vektorli saqlash, qidiruv interfeysi) kontseptual arxitektura taklif etilgan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, davlat tashkilotlari uchun milliy tilga moslashtirilgan semantik qidiruv tizimini yaratish amaliy jihatdan asoslangan va dolzarb yo‘nalish hisoblanadi.
TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI BAHOLASH USLUBIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH
To‘qimachilik sanoati O‘zbekiston qayta ishlash sanoatining eng resurstalab tarmoqlaridan biri hisoblanadi: tadqiq etilgan korxonalarda mahsulot tannarxining 58,3–69,9 foizini moddiy xarajatlar tashkil etadi. Shu bois ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini o‘lchash tarmoq korxonalarida boshqaruv qarorlarining asosiy axborot bazasi bo‘lib xizmat qiladi. Amaldagi baholash amaliyoti materialotdachi, mehnat unumdorligi, fond qaytimi va energiya sig‘imi kabi bir-biridan ajratilgan koeffitsiyentlarga tayanadi. Bunday koeffitsiyentlar ko‘pincha qaramaqarshi yo‘nalishda o‘zgaradi, korxonaning resurs holati to‘g‘risida yagona xulosa chiqarish imkonini bermaydi va yo‘qotishlarni miqdoriy o‘lchamaydi. Tadqiqotning maqsadi — to‘qimachilik korxonalari uchun integral baholashni chegara (frontier) tahlili bilan birlashtirgan uslubiyotni ishlab chiqish va aprobatsiyadan o‘tkazishdan iborat. Taklif etilayotgan uslubiyot to‘rt blokka (moddiy, mehnat, asosiy fond va energiya resurslari) birlashtirilgan 16 ta ko‘rsatkichlar tizimini, min-maks normallashtirishni, ierarxiyalarni tahlil qilish usuli orqali asoslangan vaznlarni hamda ma’lumotlar qobig‘ini tahlil qilish modellarini o‘z ichiga oladi. Uslubiyot 18 ta to‘qimachilik korxonasining 2021–2025 yillardagi ma’lumotlari (90 ta kuzatuv) asosida sinovdan o‘tkazildi. Tanlanma bo‘yicha integral koeffitsiyentning o‘rtacha qiymati 0,511 ni, umumiy texnik samaradorlik 0,782 ni, sof texnik samaradorlik 0,946 ni va masshtab samaradorligi 0,826 ni tashkil etdi. Integral koeffitsiyent bilan chegara baholari o‘rtasidagi Spirmen korrelyatsiyasi 0,948 (p<0,001) ga teng bo‘ldi, bu esa taklif etilgan o‘lchovning izchilligini tasdiqlaydi. Aniqlangan resurs zaxiralari moddiy xarajatlar bo‘yicha 23,1, mehnat bo‘yicha 44,4, asosiy fondlar bo‘yicha 43,2 va energiya bo‘yicha 41,4 foizni tashkil etdi. Natijalar asosida korxonalarni to‘rt zonaga ajratuvchi resurs samaradorligini boshqarish matritsasi taklif etildi.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VA RAQAMLI PLATFORMALAR ASOSIDA MARKAZIY OSIYO DAVLATLARINING IQTISODIY SALOHIYATINI KOMPOZIT INDEKS METODOLOGIYASI ASOSIDA BAHOLASH
Ushbu maqola Markaziy Osiyo davlatlarining iqtisodiy salohiyatini raqamli texnologiyalar va raqamli platformalar asosida kompozit indeks metodologiyasi yordamida kompleks baholashga bag‘ishlangan. Zamonaviy global raqamli transformatsiya sharoitida raqamlashtirish iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik va barqaror rivojlanishning muhim omiliga aylanib bormoqda. Tadqiqotning asosiy maqsadi Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston iqtisodiy rivojlanishida raqamli texnologiyalar hamda platformaviy iqtisodiyotning tutgan o‘rnini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda tizimli va taqqoshlama yondashuv asosida nazariy hamda empirik tahlillar uyg‘unlashtirilgan. Muallif tomonidan iqtisodiy salohiyatni baholash uchun kompozit indeks ishlab chiqilgan bo‘lib, u raqamli infratuzilma, internetdan foydalanish darajasi, elektron hukumat rivoji, innovatsion salohiyat, inson kapitali hamda biznes va davlat boshqaruvida raqamli platformalarning qo‘llanilishi kabi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Har bir indikator normalizatsiya qilinib, ularning ahamiyat darajasiga qarab vazn berilgan. Bu esa mamlakatlar o‘rtasida ob’ektiv taqqoslash imkonini yaratadi.
O‘ZBEKISTON TEMIR YO‘L TRANSPORTI TIZIMINI INNOVATSION RIVOJLANTIRISHNING XALQARO MODELLARI VA ULARNI TIZIMDA QO‘LLASH
Maqolada temir yo‘l transporti tizimini innovatsion rivojlantirishning yetakchi xalqaro modellari qiyosiy tahlil qilingan hamda ularning O‘zbekiston sharoitiga moslashuv darajasi baholangan. Tadqiqotda Yevropa Ittifoqining vertikal ajratish va birlashgan ilmiy-innovatsion dastur modeli, Yaponiyaning hududiy ajratish bilan vertikal integratsiyani uyg‘unlashtirgan modeli, Xitoyning davlat yetakchiligidagi yirik investitsiya va texnologiyalarni mahalliylashtirish modeli hamda Qozog‘istonning tranzitga yo‘naltirilgan modernizatsiya modeli oltita mezon bo‘yicha taqqoslangan. Ekspert baholash natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston sharoitiga eng yuqori moslashuv darajasini Qozog‘iston (integral baho 7,81) va Xitoy (7,27) modellari, eng pastini esa Yaponiya modeli (4,64) ko‘rsatdi; ekspertlar fikrining muvofiqligi Kendall koeffitsienti bilan tasdiqlangan (W=0,81; p<0,01). Xalqaro empirik tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, yuk oqimi zich va yuk tashish ulushi yuqori bo‘lgan tarmoqlarda to‘liq vertikal ajratish rag‘batlar nomutanosibligi tufayli xarajatlarni oshiradi, bu esa Yevropa modelini O‘zbekistonda to‘g‘ridan-to‘g‘ri takrorlashning maqsadga muvofiq emasligini anglatadi. Tadqiqot natijasida to‘rtta blokdan — institutsional, investitsion-moliyaviy, texnologik hamda kadrlar va ilmiy blokdan iborat gibrid model ishlab chiqilgan va uni joriy etishning uch bosqichli yo‘l xaritasi taklif etilgan. Gibrid model Yevropa modelidan tartibga solish tamoyillari va birlashgan ilmiy-innovatsion dastur g‘oyasini, Xitoy va Qozog‘iston modellaridan yirik investitsiya mexanizmi hamda texnikani mahalliylashtirish siyosatini, Yaponiya modelidan esa qiyosiy raqobat va transportdan tashqari daromad manbalarini shakllantirish tajribasini o‘zlashtiradi. Modelni joriy etish institutsional, texnologik va ilmiy-kadrlar bosqichlaridan iborat bo‘lib, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan. Tadqiqotda Xitoy–Qirg‘iziston– O‘zbekiston temir yo‘li loyihasining tranzit salohiyatiga ta’siri hamda Makmal stansiyasida iz kengligining o‘zgarishi bilan bog‘liq texnologik cheklov alohida tahlil qilingan. Model 2030-yilgacha yo‘lovchi tashishni ikki barobar, elektrlashtirish ulushini 51 foizdan 65 foizgacha oshirish va tannarxni 20 foizgacha kamaytirish vazifalarini bajarishga xizmat qiladi.
YASHIL IQTISODIYOT SHAROITIDA EKOLOGIK VA IQTISODIY BOSHQARUV SAMARADORLIGINI OSHIRISHGA TA'SIR ETUVCHI OMILLARNI BAHOLASH VA TAKOMILLASHTIRISH
Mazkur maqolada yashil iqtisodiyot sharoitida ekologik va iqtisodiy boshqaruv samaradorligini oshirishga ta’sir etuvchi omillar kompleks tarzda tadqiq etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi ekologik barqarorlikni ta’minlash, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va iqtisodiy boshqaruv samaradorligini oshirishga xizmat qiluvchi asosiy omillarni aniqlash hamda ularni baholashning ilmiy-uslubiy yondashuvlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot davomida ekologik siyosat, yashil investitsiyalar, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya samaradorligi, innovatsion texnologiyalar, raqamli boshqaruv tizimlari, institutsional islohotlar va ekologik innovatsiyalarning boshqaruv samaradorligiga ta’siri tahlil qilindi. Shuningdek, ekologik va iqtisodiy boshqaruv samaradorligini baholashda statistik tahlil, qiyosiy tahlil, integral indeks, ekspert baholash va tizimli yondashuv usullaridan foydalanildi. Tadqiqot natijalari ekologik va iqtisodiy boshqaruv samaradorligining oshishi yashil iqtisodiyot tamoyillarini keng joriy etish, davlat va xususiy sektor hamkorligini rivojlantirish, yashil moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish hamda zamonaviy raqamli texnologiyalarni boshqaruv jarayonlariga integratsiya qilish bilan bevosita bog‘liqligini ko‘rsatdi.
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI BOSHQARUV TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH HOLATI VA SAMARADORLIGI
Mazkur maqolada Qashqadaryo viloyatida sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv texnologiyalaridan foydalanishning joriy holati hamda ularning hududiy boshqaruv samaradorligiga ta’siri kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy maqsadi viloyatda sun’iy intellekt texnologiyalarini davlat va mahalliy boshqaruv tizimlariga joriy etish darajasini baholash, mavjud imkoniyat va muammolarni aniqlash hamda ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot davomida hududning raqamli infratuzilmasi, axborotkommunikatsiya texnologiyalari bilan ta’minlanganlik darajasi, elektron davlat xizmatlari rivojlanishi, ma’lumotlar bazalarining integratsiyalashuvi, kadrlar salohiyati, institutsional rivojlanish va normativ-huquqiy muhitning sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishga ta’siri baholandi. Shuningdek, sun’iy intellektdan foydalanish orqali boshqaruv qarorlarini qabul qilish tezkorligi, davlat xizmatlari sifati, resurslardan foydalanish samaradorligi, tahliliy prognozlash imkoniyatlari hamda boshqaruv jarayonlarining shaffofligini oshirishga oid ustuvor yo‘nalishlar asoslab berildi. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, statistik tahlil, ekspert baholash, tizimli yondashuv va analitik umumlashtirish usullaridan foydalanildi. Olingan natijalar sun’iy intellekt texnologiyalarining hududiy boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish, byurokratik jarayonlarni qisqartirish, ma’lumotlarga asoslangan boshqaruv qarorlarini qabul qilish va davlat xizmatlari samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatdi.
HUDUDIY IQTISODIY O‘SISHDA KLASTERLASH VA SANOAT IXTISOSLASHUVINIG AMALDAGI HOLATI
Mazkur maqolada hududiy iqtisodiy o‘sishda klasterlash va sanoat ixtisoslashuvining nazariy asoslari hamda amaliy jihatlari kompleks tahlil qilingan. Tadqiqotda hududiy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlashda ishlab chiqarishning hududiy ixtisoslashuvi, aglomeratsiya jarayonlari va klasterlash mexanizmlarining o‘rni ilmiy jihatdan yoritilgan. Xususan, Qashqadaryo viloyatining iqtisodiy salohiyati, tabiiy-resurs bazasi, sanoat tarmoqlari tarkibi, qishloq xo‘jaligi, xizmat ko‘rsatish va logistika infratuzilmasining rivojlanish holati statistik ma’lumotlar asosida baholangan. Shuningdek, hududda shakllangan sanoat klasterlari va aglomeratsiya jarayonlarining ishlab chiqarish samaradorligi, investitsiyalarni jalb etish, bandlikni oshirish hamda hududlararo iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot davomida qiyosiy, statistik, tizimli va iqtisodiy tahlil usullaridan foydalanilib, hududiy ixtisoslashuvning mavjud muammolari hamda rivojlanish imkoniyatlari aniqlangan. Olingan natijalar asosida sanoat tarmoqlarini diversifikatsiya qilish, innovatsion klasterlarni rivojlantirish, logistika infratuzilmasini modernizatsiya qilish, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega ishlab chiqarishlarni kengaytirish va hududiy boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiyamaliy takliflar ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari hududlarning raqobatbardoshligini kuchaytirish, iqtisodiy o‘sishning sifat ko‘rsatkichlarini yaxshilash hamda mamlakatda hududiy rivojlanish siyosatini takomillashtirishda muhim metodik va amaliy ahamiyatga ega. Mazkur yondashuvlar hududiy iqtisodiyotni tarkibiy transformatsiya qilish, investitsion jozibadorlikni oshirish, innovatsion rivojlanishni jadallashtirish hamda sanoat va xizmat ko‘rsatish tarmoqlari o‘rtasidagi kooperatsiyani kuchaytirish orqali uzoq muddatli barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi.
FARG‘ONA VILOYATI TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA XODIMLAR KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHNING ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI BAHOLASH
Maqolada Farg‘ona viloyati to‘qimachilik sanoati korxonalarida xodimlar kompetentligini rivojlantirishning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri miqdoriy usullar yordamida baholangan. Tadqiqotning dolzarbligi shu bilan izohlanadiki, viloyat respublika to‘qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarishida eng yuqori ulushga ega bo‘lsa-da, tarmoq o‘sishi hanuzgacha asosan ekstensiv omillar — arzon mehnat resurslari va ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish hisobiga ta’minlanmoqda. Yakuniy mahsulot ulushini oshirish va xalqaro sifat standartlariga o‘tish esa xodimlarning kompetentlik darajasiga bevosita bog‘liq. Tadqiqot obyekti sifatida viloyatning 36 ta to‘qimachilik korxonasi tanlangan; 2022–2024-yillar bo‘yicha 108 ta korxona-yil kuzatuvidan iborat panel ma’lumotlar bazasi shakllantirilgan va 540 nafar xodim so‘rovnomadan o‘tkazilgan.
ECONOMIC AND MATHEMATICAL FOUNDATIONS FOR THE DEVELOPMENT AND FORECASTING OF SOCIAL SECTOR ORGANIZATIONS ACTIVITIES UNDER DIGITALIZATION CONDITIONS
This article investigates the economic and mathematical foundations for the development and forecasting of social sector organizations under the conditions of digitalization. The rapid expansion of digital technologies has fundamentally transformed the management, planning, and service delivery processes of organizations operating in education, healthcare, social protection, and other public service sectors. In this context, the study examines the role of digital transformation in enhancing organizational efficiency, improving resource allocation, strengthening financial sustainability, and increasing the quality and accessibility of social services. Special attention is given to the application of economic and mathematical models, including regression analysis, forecasting techniques, statistical methods, and optimization approaches, to evaluate the effectiveness of digitalization strategies and predict future development trends.
ОЦЕНКА ИНВЕСТИЦИОННОГО ПОТЕНЦИАЛА ПРОМЫШЛЕННОГО СЕКТОРА ЭКОНОМИКИ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
В статье исследуются теоретические и практические аспекты экономической оценки эффективности предлагаемых мероприятий и их влияния на финансовую устойчивость промышленного предприятия. Рассмотрены основные направления комплексной оценки результатов реализации организационно-экономических мероприятий, направленных на повышение эффективности использования финансовых ресурсов, совершенствование управления оборотным капиталом, ликвидностью и платежеспособностью. Обосновано, что применение комплексного подхода к оценке эффективности способствует принятию обоснованных управленческих решений, укреплению финансовой устойчивости и повышению конкурентоспособности предприятия.
YANGI O‘ZBEKISTONDA SOLIQ TO‘LOVCHILAR MAJBURIYATLARI BAJARILISHINI TA’MINLASH KONSEPTUAL ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Maqolada davlat fiskal maqsadlari barqarorligini ta’minlashda hamda soliq siyosatining hozirgi zamon talablariga moslashuvchanligiga erishish sharoitida soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlashning konseptual asoslarini takomillashtirish zarurligi, mohiyati, omillari va xususiyatlari masalalari tadqiq etilgan. Yangi O‘zbekistonda 2030- yilgacha bo‘lgan davrda soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlash konsepsiyasining maxsus varianti (STMBTKMV) ilmiy izohlangan.
soliq majburiyatlarining bajarilishini ta’minlash
soliq majburiyatlarining bajarilishi natijalarini baholash
TA’LIM XIZMATLARINI BOSHQARISHNING ZAMONAVIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada ta’lim xizmatlarini boshqarishning zamonaviy mexanizmlarini takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Ta’lim tizimida yuz berayotgan global transformatsiyalar, raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, sun’iy intellekt texnologiyalarining keng qo‘llanilishi hamda ta’lim xizmatlari bozorida raqobatning kuchayishi boshqaruv mexanizmlarini yangi yondashuvlar asosida takomillashtirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Tadqiqot davomida ta’lim xizmatlarini boshqarishga oid zamonaviy ilmiy qarashlar tizimlashtirildi, xorijiy davlatlar tajribasi tahlil qilindi hamda milliy ta’lim tizimida mavjud boshqaruv mexanizmlarining samaradorligi baholandi. Ta’lim muassasalarida strategik boshqaruv, sifat menejmenti, raqamli boshqaruv platformalari, manfaatdor tomonlar bilan hamkorlik, innovatsion boshqaruv vositalari va natijadorlikka asoslangan boshqaruv konsepsiyalarining qo‘llanilish darajasi o‘rganildi.
SOLIQ TO‘LOVCHILARNING MAJBURIYATLARI BAJARILISHINI TA’MINLASHNING GNOSEOLOGIK ASOSLARI XUSUSIDA
Maqolada davlat fiskal maqsadlari barqarorligini ta’minlashda hamda soliq siyosatining hozirgi zamon talablariga moslashuvchanligiga erishish sharoitida soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlashning zarurligi, mohiyati, omillari va xususiyatlari masalalari tadqiq etilgan. Mamlakatimizda soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlashning jahon amaliyoti va xorij tajribalari asosidagi rivojlanish xususiyatlari tadqiq etilgan hamda uning holatini baholashning xalqaro reyting agentliklari qo‘llayotgan tizimini O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi ko‘rsatmalari bilan qo‘llash tizimining ustunliklari hamda o‘ziga xos samaralari ilmiy asoslab berilgan hamda tavsiyalar ishlab chiqilgan.
SOLIQ TO‘LOVCHILARNING MAJBURIYATLARI BAJARILISHINI KONSEPTUAL ASOSLARI VA SHARTLARI ASOSLARI XUSUSIDA
Maqolada davlat soliq siyosatining hozirgi zamon talablariga moslashuvchanligiga erishish sharoitida soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlashning konseptual asoslari va shartlari tadqiq etilgan. Samarali soliq ma’muriyatchiligiga oid jahon amaliyoti tajribalari asosida soliq to‘lovchilarning majburiyatlari bajarilishini ta’minlash amaldagi holati baholangan va uni takomillashtirish yo‘llari tadqiq etilgan.
SHOLICHILIK TARMOG‘INING RIVOJLANISH TARIXI VA SOHADA IQTISODIY SAMARADORLIKNI OSHIRISH
Mazkur maqolada sholichilik tarmog‘ining rivojlanish tarixi hamda sohada iqtisodiy samaradorlikni oshirishning ilmiy-nazariy jihatlari tadqiq etilgan. Tadqiqotda sholichilikning jahon va milliy agrar iqtisodiyotdagi o‘rni, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashdagi strategik ahamiyati hamda tarmoqning barqaror rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar tahlil qilingan. Mavzuga oid xorijiy, MDH va O‘zbekiston olimlarining ilmiy qarashlari umumlashtirilib, iqtisodiy samaradorlikni baholashning zamonaviy yondashuvlari yoritilgan. Sholichilik tarmog‘ining tarixiy rivojlanish bosqichlari, ishlab chiqarishning ekstensiv modelidan intensiv va innovatsion rivojlanish modeliga o‘tish jarayonlari ilmiy asosda tavsiflangan. Maqolada iqtisodiy samaradorlikka ta’sir etuvchi yer, suv, mehnat, kapital va texnologik resurslardan foydalanish darajasi, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish, hosildorlik, rentabellik hamda resurslar qaytimi kabi omillar kompleks tahlil qilingan.
SANOAT KORXONALARNI MOLIYAVIY SAMARADORLIGI VA INNOVATSION SALOHIYATINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI
Mazkur maqolada sanoat korxonalarining iqtisodiy samaradorligi va innovatsion salohiyatini oshirishning nazariy-uslubiy hamda amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Korxonalarda resurslardan samarali foydalanish, innovatsion faoliyatni rag‘batlantirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va raqamli yechimlardan foydalanish orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, sanoat korxonalarining raqobatbardoshligini kuchaytirish va barqaror rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA AGROTURIZM FAOLIYATINI TASHKIL ETISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA ISTIQBOLLARI
Mazkur maqolada agroturizm faoliyatini tashkil etishning o‘ziga xos xususiyatlari, uning qishloq hududlarini rivojlantirishdagi o‘rni hamda istiqbolli yo‘nalishlari tadqiq etilgan. Agroturizmning qishloq xo‘jaligi, turizm va mahalliy aholi manfaatlarini o‘zaro uyg‘unlashtiruvchi faoliyat turi sifatidagi mohiyati ochib berilgan. Shuningdek, agroturizmni tashkil etishda tabiiy va qishloq xo‘jaligi resurslaridan samarali foydalanish, mahalliy an’analar va milliy qadriyatlarni turistik mahsulotga aylantirish, xizmatlar sifatini oshirish hamda turistlar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Maqolada agroturizm faoliyatining hududlar iqtisodiy rivojlanishi, yangi ish o‘rinlari yaratish, qishloq aholisi daromadlarini oshirish va mahalliy turistik salohiyatdan samarali foydalanishdagi ahamiyati asoslangan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish agroturizm xizmatlarini targ‘ib qilish, turistlarni jalb etish va xizmat ko‘rsatish jarayonlarini takomillashtirishning muhim omili sifatida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari asosida agroturizmni rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishlari va uni samarali tashkil etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УПРАВЛЕНИЯ МАРКЕТИНГОВЫМИ КОММУНИКАЦИЯМИ ДЛЯ ФОРМИРОВАНИЯ СПРОСА НА ГОТОВУЮ ТЕКСТИЛЬНУЮ ПРОДУКЦИЮ
В статье рассматриваются вопросы совершенствования управления маркетинговыми коммуникациями как одного из ключевых инструментов формирования спроса на готовую текстильную продукцию. Исследуются современные подходы к организации маркетинговых коммуникаций, особенности их применения в текстильной отрасли и влияние на повышение конкурентоспособности предприятий. По результатам исследования предложены рекомендации по повышению эффективности управления маркетинговыми коммуникациями, направленные на укрепление рыночных позиций отечественных производителей, увеличение объемов реализации готовой текстильной продукции и развитие экспортного потенциала отрасли.
управление маркетинговыми коммуникациями
интегрированные маркетинговые коммуникации
ГЕНДЕРНОЕ РАВЕНСТВО В УЗБЕКИСТАНЕ: ПРОБЛЕМЫ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ
Это исследование было проведено при поддержке Фонда Марии Кюри по обмену сотрудниками в рамках Европейской программы Horizon (ORCA, номер: 101182752). В статье рассматриваются современное состояние гендерного равенства в Республике Узбекистан, основные достижения государственной политики в данной сфере, а также существующие социально-экономические проблемы, препятствующие достижению полного равноправия женщин и мужчин. Особое внимание уделено вопросам участия женщин в экономике, политике, системе образования, предпринимательстве и государственном управлении. Проанализированы действующая законодательная база, международные обязательства Узбекистана и национальные стратегии по обеспечению гендерного равенства. На основе проведенного анализа предложены практические рекомендации, направленные на совершенствование государственной политики, развитие женского предпринимательства, повышение уровня экономической активности женщин и устранение существующих гендерных барьеров.
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI TA’LIM PLATFORMALARIDA INDIVIDUAL TA’LIM TRAYEKTORIYALARINI SHAKLLANTIRISH MEXANIZMLARI
Sun’iy intellekt (SI) asosidagi ta’lim platformalarining tez rivojlanishi har bir o‘quvchining ehtiyoji, tayyorgarlik darajasi va o‘rganish sur’atiga moslashtirilgan individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish imkonini yaratmoqda. Ushbu maqolada SI asosidagi platformalarda individual ta’lim trayektoriyalarini shakllantirish mexanizmlarining metodologik asoslari tadqiq etiladi. Tadqiqot maqsadi — ushbu mexanizmlarni tizimlashtirish va O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan yaxlit qatlamli metodologik ramkani ishlab chiqishdir. Tadqiqot integrativ hujjatli tahlil va konseptual sintez usullariga tayangan holda 2011–2025-yillarda nashr etilgan ilmiy manbalar, xalqaro hamda milliy rasmiy statistik ma’lumotlar va me’yoriy hujjatlarni qamrab oldi. Tahlil natijasida individual trayektoriyani shakllantirish yopiq moslashuv halqasi sifatida talqin qilindi hamda uning to‘rt asosiy komponenti — o‘quvchi modeli (bilim izlash), domen modeli (bilim grafi), moslashuv va qaror qatlami hamda moslashuvchan fikr-mulohaza — ajratildi. Qoidaga asoslangan tizimlar, bilim izlash (BKT/DKT), mustahkamlovchi o‘qitish (RL) va generativ SI yondashuvlari qiyosiy tahlil qilinib, ular yetuklikning uzluksiz bosqichlarini tashkil etishi ko‘rsatildi. Shuningdek, o‘quvchi modelini quruvchi asosiy ma’lumot manbalari (klik-oqim, baholash natijalari, xAPI/LRS yozuvlari) hamda bilim grafi asosidagi trayektoriya izchilligi tahlil qilindi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston hukumatining sun’iy intellektga tayyorlik indeksida 2024-yilda 70-o‘rinni egallab, bir yilda 17 pog‘onaga ko‘tarildi, “Vizyon” ko‘rsatkichida esa 100 balni qo‘lga kiritdi; bu esa mamlakatda SI asosidagi shaxsiylashtirilgan ta’limni joriy etish uchun keng imkoniyat yaratadi. Natijada ma’lumot, o‘quvchi modeli, domen modeli, moslashuv va pedagogik qatlamlarni hamda ko‘ndalang “boshqaruv va axloq” yo‘nalishini o‘z ichiga olgan qatlamli metodologik ramka taklif etildi. Maqolaning ilmiy yangiligi individual trayektoriya shakllantirish mexanizmlarini yaxlit tizimga keltirib, ularni O‘zbekiston raqamli ta’lim konteksti bilan uyg‘unlashtirishdadir. Olingan natijalar oliy ta’lim muassasalari, platforma ishlab chiquvchilar va ta’lim siyosati bilan shug‘ullanuvchilar uchun amaliy ahamiyatga ega.
MASOFAVIY TA’LIM TIZIMIDA LEARNING ANALYTICS TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNING METODOLOGIK ASOSLARI
Masofaviy ta’lim tizimining jadal kengayishi va o‘quv jarayonining raqamli platformalarga ko‘chishi natijasida ta’lim muassasalari misli ko‘rilmagan hajmdagi o‘quvchi ma’lumotlarini to‘plamoqda. Ushbu ma’lumotlarni pedagogik qaror qabul qilish uchun tizimli tahlil qilish learning analytics (o‘quv tahlili) yo‘nalishining asosiy vazifasidir. Global elektron ta’lim bozorining jadal o‘sishi bu jarayonning barqaror va uzoq muddatli tabiatini tasdiqlaydi. Maqolada masofaviy ta’lim tizimida learning analytics texnologiyalaridan foydalanishning metodologik asoslari tadqiq etiladi. Tadqiqot maqsadi — o‘quv tahlilining nazariy-uslubiy poydevorini tizimlashtirish va masofaviy ta’lim sharoitiga moslashtirilgan yaxlit metodologik ramkani ishlab chiqishdir. Tadqiqot integrativ hujjatli tahlil va konseptual sintez usullariga tayangan holda 2011– 2025-yillarda nashr etilgan ilmiy manbalar, xalqaro hamda milliy rasmiy statistik ma’lumotlar va me’yoriy hujjatlarni qamrab oladi. Tahlil natijasida o‘quv tahlili sikli, analitikaning to‘rt darajasi (tavsifiy, diagnostik, bashoratli va preskriptiv) hamda yetakchi metodologik ramkalar (Greller va Drachsler, Chatti, SHEILA, DELICATE) qiyosiy tarzda umumlashtirildi va masofaviy ta’lim vazifalariga moslashtirildi; shuningdek, masofaviy ta’lim muhitidagi asosiy ma’lumot manbalari (klik-oqim, LMS loglari, baholash natijalari, xAPI/LRS yozuvlari) tizimlashtirildi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston oliy ta’lim tizimidagi talabalar soni 2015/2016-o‘quv yilidagi 264,3 ming kishidan 2024/2025-o‘quv yilida 1 432,8 ming kishigacha, ya’ni 5,4 baravar oshgan bo‘lib, bu o‘quv tahlilini joriy etish uchun keng imkoniyat va zaruratni yuzaga keltiradi.
CHAKANA SAVDO KORXONALARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYA ASOSIDA XIZMAT KO‘RSATISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Ushbu maqolada chakana savdo korxonalarida raqamli transformatsiya asosida xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish masalalari nazariy va empirik jihatdan tadqiq etilgan. Mavzuning dolzarbligi iste’molchilar talabining tez o‘zgarishi, elektron savdo maydonchalari bilan raqobatning kuchayishi va O‘zbekistonda «Raqamli O‘zbekiston – 2030» strategiyasi doirasida raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi bilan izohlanadi. Tadqiqotning maqsadi raqamli texnologiyalarni joriy etishning xizmat ko‘rsatish jarayonlari samaradorligiga ta’sirini baholash va uni oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda aralash (miqdoriy va sifatiy) metodologiya qo‘llanilgan: O‘zbekistonning turli hududlarida faoliyat yuritayotgan 120 ta chakana savdo korxonasi o‘rtasida so‘rovnoma o‘tkazilgan, 18 nafar soha mutaxassisi bilan ekspert suhbatlari amalga oshirilgan hamda rasmiy statistik ma’lumotlar tahlil qilingan. Xizmat ko‘rsatish samaradorligi tezkorlik, aniqlik, qulaylik va mijoz qoniqishi ko‘rsatkichlarini birlashtiruvchi integral koeffitsiyent orqali baholangan. Tahlil natijalari raqamli yechimlarni — CRM tizimlari, ma’lumotlar tahlili, omnikanal integratsiya va jarayonlarni avtomatlashtirishni — kompleks qo‘llagan korxonalarda mijozga xizmat ko‘rsatish vaqti o‘rtacha 45 foizga qisqargani, buyurtmani bajarish aniqligi 15 foizga, mijozlar qoniqishi indeksi esa 23 foizga oshgani hamda operatsion xarajatlar 22 foizga kamayganini ko‘rsatdi. Korrelyatsion tahlil raqamlashtirish darajasi bilan xizmat samaradorligi o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘liqlik (r = 0,57– 0,72) mavjudligini tasdiqladi; eng kuchli ta’sir omnikanal integratsiya va CRM tizimlari bilan bog‘liq bo‘ldi. Shu bilan birga, tadqiqot raqamli ko‘nikmalar yetishmasligi, integratsiya xarajatlarining yuqoriligi va ma’lumotlar xavfsizligi kabi to‘siqlarni aniqladi. Maqolada olingan natijalar asosida chakana savdo korxonalarida raqamli transformatsiyani bosqichma-bosqich amalga oshirish modeli va xizmat samaradorligini oshirishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari taklif etilgan. Tadqiqot natijalaridan chakana savdo korxonalari rahbarlari, soha regulyatorlari va raqamli iqtisodiyot sohasidagi tadqiqotchilar foydalanishi mumkin.
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА МОЛИЯВИЙ ФИРИБГАРЛИККА ҚАРШИ КУРАШИШ БЎЙИЧА МЕЬЁРИЙ ҲУҚУҚИЙ БАЗАНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ
Молиявий фирибгарликка қарши курашиш муаммоси сўнгги йилларда бухгалтерия ҳисоби, аудит, корпоратив бошқарув ва иқтисодий хавфсизлик бўйича олиб борилаётган тадқиқотларда марказий ўринлардан бирини эгалламоқда. Рақамли иқтисодиётнинг ривожланиши, молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) қўлланилишининг кенгайиши, капиталнинг трансчегаравий ҳаракатининг кучайиши ва молиявий операцияларнинг мураккаблашуви молиявий фирибгарликнинг олдини олиш, аниқлаш ва унга чек қўйишга қаратилган миллий норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштириш заруратини келтириб чиқарди.Мақолада мазкур масалалар кўриб чиқилади.
молиявий ҳисобот, сохталаштириш, фирибгарлик, молиявий фирибгарлик, ҳуқуқбузарлик, жавобгарлик, коррупция, халқаро стандартлар, жиддий бузилишлар, аудит риски, меьёрий хуқуқий база.
МЕХАНИЗМ ЭФФЕКТИВНОГО РЕИНВЕСТИРОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕСУРСОВ САНАТОРНО-КУРОРТНЫХ УЧРЕЖДЕНИЙ УЗБЕКИСТАНА
В статье раскрывается проблема повышения результативности финансовых решений санаторно-курортных учреждений Республики Узбекистан, когда часть получаемых ресурсов направляется не на разовое покрытие текущих расходов, а на устойчивое обновление лечебной, сервисной и цифровой инфраструктуры. На основе статистических материалов о развитии туризма, специализированных средств размещения, медицинских и оздоровительных поездок обоснована необходимость перехода к регулярной реинвестиционной политике. Предложены система комплексной оценки отдачи реинвестиций, портфельное распределение фонда развития по ключевым направлениям, а также организационно-экономические меры по снижению сезонности, расширению государственно-частного партнерства, развитию кластеров и росту инвестиционной привлекательности санаторно-курортного комплекса.
санаторно-курортные учреждения, финансовые ресурсы, реинвестиции, медицинский туризм, оздоровительный туризм, специализированные средства размещения, фонд развития, государственно-частное партнерство, Узбекистан.
SOLIQ TIZIMIDA ADOLATLI, SHAFFOF VA BARQAROR MUHIT YARATISH MAQSADIDA SOLIQ IMTIYOZLARINI QISQARTIRISH ORQALI SOLIQLAR YIG‘ILUVCHANLIGINI OSHIRISH
Ushbu maqolada soliq tizimida adolatli, shaffof va barqaror iqtisodiy muhitni shakllantirish jarayonida soliq imtiyozlarini optimallashtirish va ularni bosqichma-bosqich qisqartirish orqali soliqlar yig‘iluvchanligini oshirish masalalari tahlil qilinadi. Zamonaviy fiskal siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida soliq bazasini kengaytirish va imtiyozlar tizimini qayta ko‘rib chiqish zaruriyati asoslanadi. Tadqiqotda soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorlikka, byudjet daromadlariga hamda soliq to‘lovchilar xulq-atvoriga ta’siri nazariy va amaliy jihatdan o‘rganilgan. Maqolada soliq imtiyozlarining haddan tashqari keng qo‘llanilishi soliq bazasining qisqarishiga, byudjet daromadlarining kamayishiga hamda iqtisodiyotda nomutanosib raqobat muhitining yuzaga kelishiga olib kelishi mumkinligi asoslab beriladi. Shu bilan birga, imtiyozlarni qisqartirish orqali soliq tizimining samaradorligini oshirish, yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirish va soliq to‘lovchilarning ixtiyoriy ravishda soliq to‘lash intizomini kuchaytirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
soliq tizimi, soliq imtiyozlari, fiskal siyosat, soliq bazasi, soliqlar yig‘iluvchanligi, yashirin iqtisodiyot, soliq ma’murchiligi, iqtisodiy barqarorlik.
DАSTURIY MАHSULOT KORXONАLАRINI FAOLIYATI BOSHQАRUVINING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLАRI
Maqolada dаsturiy mаhsulot korxonаlаrini faoliyati boshqаruvining oʻziga xos xususiyatlаri berilgan. Boshqa korhonalar boshqaruv tuzilmalari kabi dasturiy mahsulot ishlab chiqish va u bilan bogʻliq faoliyat yurituvchi korxonalar boshqaruvi funktsional. Chiziqli (loyihaviy) hamda matritsaviy tuzilmalari berib oʻtilgan. Bundan tashqari bu tuzilmalarning takomillashtirilgan tarkiblari ham tadqiqot davomida berilgan. Yakunda takomillashtirilgan tuzilmalarning afzalliklari sanab oʻtilgan.
Tuzilma, funktsional, chiziqli(loyihaviy), fralancer, dasturlovchi, sifat nazorati, biznes-analitik, testdan oʻtkazish, raqamlashtirish, intellektual mulk, yakka tadbirkor.
DEGENERATE CASE IN INVESTIGATING CRITICAL POINTS IN TWOVARIABLE ECONOMIC OPTIMIZATION PROBLEMS
In economics, most of the optimization problems reduce to finding critical points of an objective function. We present accessible methods such as Taylor expansion and Splitting methods. The proposed approaches are accessible to undergraduate students and researchers encountering degenerate critical points in optimization and mathematical modelling.
Polynomial, partial derivative, determinant, critical point, two-variable function, Taylor series.
DASTURIY MAHSULOT KORXONALARI FAOLIYATINI RIVOJLANISHIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR TAHLILI
YIRIK VA KICHIK QURILISH KORXONALARIDA INTEGRATSION ALOQALARNI SAMARADORLIGINI OSHIRISH YOʻNALISHLARI
Mazkur maqolada yirik va kichik qurilish korxonalarida integratsion aloqalarni samaradorligini oshirish yoʻnalishlari tadqiq etilgan. Mamlakatimiz qurilish sohasida kichik biznes subyektlarining yirik korxonalar bilan o‘zaro hamkorligini rivojlantirish dolzarb ahamiyatga ega. Bunday hamkorlik kichik biznes subyektlarining bozorga kirib kelishini yengillashtirish, yirik korxonalar texnologiyalaridan birgalikda foydalanish, respublikamizning yirik shaharlarida kichik va yirik biznes o‘rtasidagi integratsion aloqalarni kengaytirish hamda birgalikdagi faoliyat natijasida yuzaga keladigan sinergetik samarani oshirishga xizmat qiladi.