HUDUDLARDA YASHIL IQTISODIYOTGA O‘TISHNING MINTAQAVIY SALOHIYATINI BAHOLASH VA BARQAROR RIVOJLANISH MEXANIZMLARI

Feruza Murodxujayeva

Mualliflar

Feruza Murodxujayeva Muallif

{$ Etel}:

yashil iqtisodiyot, barqaror rivojlanish, mintaqaviy salohiyat, qayta tiklanuvchi energiya, dekarbonizatsiya, ekologik yuklama, uglerod sig'imi, yashil investitsiyalar, suv resurslari, hududiy rivojlanish.

Abstrak

Mazkur maqolada O‘zbekiston hududlarining yashil iqtisodiyotga o‘tish salohiyati va barqaror rivojlanishning mintaqaviy mexanizmlari tadqiq etilgan. Mavzuning dolzarbligi global iqlim o‘zgarishi, energiya o‘tishi jarayonlarining tezlashuvi hamda mamlakat hududlari o‘rtasida ekologik yuklama va yashil salohiyatning keskin notekis taqsimlanishi bilan belgilanadi: Orolbo‘yi va Qoraqalpog'istonda ekologik tanglik, Farg'ona vodiysida suv va yer resurslari tanqisligi, Navoiy va Toshkent viloyatida esa yuqori uglerod sig'imi kuzatilmoqda. Tadqiqotning maqsadi O‘zbekistonning 14 ta ma'muriy hududi bo‘yicha yashil iqtisodiyotga o‘tish salohiyatini kompleks baholash va barqaror rivojlanishning hududiy tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot vazifalari, ob'ekti, predmeti va gipotezasi aniq belgilangan bo‘lib, ilmiy yangiligi hududiy kesimda integral baholash metodikasining birinchi marta qo‘llanilganligida namoyon bo‘ladi. Tadqiqot gipotezasi sifatida hududning energiya salohiyati yuqori bo‘lishi avtomatik ravishda yuqori ekologik-iqtisodiy samaradorlikni ta'minlamasligi, balki institutsional tayyorgarlik darajasiga bog'liqligi ilgari surilgan. Metodologik asos sifatida to‘rt subindeksni — qayta tiklanuvchi energiya salohiyati, resurs va suv tejamkorligi, uglerod sig'imi va ekologik tozalik, yashil investitsiyalar va institutsional tayyorgarlik — birlashtiruvchi yashil salohiyat indeksi (GTPI) hamda ekologik-iqtisodiy dekarbonizatsiya koeffitsienti qo‘llanilgan. 2020– 2025 yillar bo‘yicha o‘tkazilgan hisob-kitoblarga ko‘ra, mamlakatda qayta tiklanuvchi energiya quvvati sezilarli o‘sgan, biroq hududlar o‘rtasidagi tafovut saqlanib qolmoqda: Buxoro, Navoiy va Samarqand energiya salohiyati bo‘yicha yetakchi guruhga, Qoraqalpog'iston Respublikasi va Farg'ona vodiysi viloyatlari esa ekologik yuklama yuqori guruhga kiritilgan. Tahlil natijalari yuqori quyosh-shamol salohiyatiga ega hududlarda resurs tejamkorligi past bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi, bu institutsional va infratuzilma to‘siqlari bilan izohlanadi. Maqolada mintaqaviy yashil moliyalashtirish, qayta tiklanuvchi energiya xablari va hududiy dekarbonizatsiya monitoringini o‘z ichiga olgan tashkiliy-iqtisodiy mexanizm taklif etilgan. Natijalar Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Energetika vazirligi va mahalliy hokimliklar uchun amaliy ahamiyatga ega.

##plugins.themes.default.displayStats.downloads##

##plugins.themes.default.displayStats.noStats##

Bibliografik havolalar

1. Barbier E. A Global Green New Deal: Rethinking the Economic Recovery. — Cambridge: Cambridge University Press, 2010. — 258 p.

2. Grossman G.M., Krueger A.B. Economic Growth and the Environment // The Quarterly Journal of Economics. — 1995. — Vol. 110, № 2. — P. 353–377.

3. Nordhaus W. The Climate Casino: Risk, Uncertainty, and Economics for a Warming World. — New Haven: Yale University Press, 2013. — 392 p.

4. Stern N. The Economics of Climate Change: The Stern Review. — Cambridge: Cambridge University Press, 2007. — 692 p.

5. World Bank Group. Uzbekistan Country Climate and Development Report. — Washington, DC: World Bank, 2023. — DOI: 10.1596/40608.

6. IRENA. Renewable Energy Statistics 2024. — Abu Dhabi: International Renewable Energy Agency, 2024.

7. IPCC. Climate Change 2023: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report. — Geneva: Intergovernmental Panel on Climate Change, 2023.

8. UNFCCC. Paris Agreement. — Paris: United Nations Framework Convention on Climate Change, 2015. — 27 p.

9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 oktyabrdagi PQ-4477-son “2019–2030 yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tish strategiyasini tasdiqlash to‘g'risida”gi Qarori // Lex.uz [Elektron resurs]. — URL: https://lex.uz/docs/4539502 (murojaat sanasi: 10.09.2026).

10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 2 dekabrdagi PQ-436-son “2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasining “yashil” iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g'risida”gi Qarori // Lex.uz [Elektron resurs]. — URL: https://lex.uz/docs/6303230 (murojaat sanasi: 10.09.2026).

11. O‘zbekistonda 2025 yilda quyosh va shamol orqali elektr energiyasi ishlab chiqarish 2 karra ko‘paydi — Energetika vazirligi // Gazeta.uz [Elektron resurs], 2026 yil 5 yanvar. — URL: https://www.gazeta.uz/uz/2026/01/05/energy/.

12. O‘zbekistonda 2025 yilda elektr ishlab chiqarish oshdi, quyosh va shamol energiyasi hajmi ikki barobar ko‘paydi // Zamin.uz [Elektron resurs], 2026 yil 3 yanvar. — URL: https://zamin.uz/uzbekiston/180244-ozbekistonda-2025-yilda-elektr-ishlabchiqarish-oshdi-quesh-va-shamol-energiyasi-hajmi-ikki-barobar-kopaydi.html.

13. O‘zbekiston BAA kompaniyalari bilan 24/7 rejimida ishlaydigan qayta tiklanuvchi energiya loyihasi bo‘yicha kelishuv imzoladi // Gazeta.uz [Elektron resurs], 2026 yil 16 yanvar. — URL: https://www.gazeta.uz/uz/2026/01/16/masdareudc/.

14. “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida energiya ta'minotini tashkil etish sohasini tartibga solish va rivojlantirish to‘g'risida”gi Qonun // Lex.uz [Elektron resurs]. — URL: https://www.lex.uz/acts/4346831 (murojaat sanasi: 10.09.2026).

15. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2026 yil 16 fevraldagi PF-21-son “Mamlakat taraqqiyotining 2030 yilgacha mo‘ljallangan ustuvor yo‘nalishlari doirasida islohotlarni izchil davom ettirish va yangi bosqichga olib chiqishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g'risida”gi Farmoni // Lex.uz [Elektron resurs]. — URL: https://lex.uz/docs/8050769 (murojaat sanasi: 10.09.2026).

16. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi. Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlari, 2025 yil. — Toshkent: Stat.uz, 2025 [Elektron resurs]. — URL: https://stat.uz.

17. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. Milliy hisobot: iqlim o‘zgarishi va issiqxona gazlari chiqindilari, 2024 yil. — Toshkent, 2024.

18. “O‘zbekiston — 2030” strategiyasini “Atrof-muhitni asrash va “yashil iqtisodiyot” yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g'risida // UZA.uz [Elektron resurs], 2025 yil 7 fevral. — URL: https://uza.uz/posts/ozbekiston-2030-strategiyasiniatrof-muhitni-asrash-va-yashil-iqtisodiyot-yilida-amalga-oshirishga-oid-davlat-dasturi-togrisida_686015.

19. UNDP, O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Climate Public Expenditure and Institutional Review: Uzbekistan. — Tashkent: UNDP, 2023.

20. Qoraqalpog'iston Respublikasi Vazirlar Kengashi. Orolbo‘yi mintaqasini 2022–2026 yillarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi. — Nukus, 2022. Depute fikri: qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirishning maqsadli parametrlari // Parliament.gov.uz [Elektron resurs]. — URL: http://parliament.gov.uz/uz/events/opinion/22758/.