HUDUDIY SALOHIYAT TUSHUNCHASI VA UNING TURIZM FAOLIYATINI BOSHQARISHGA TA’SIRINI BAHOLASH: O‘ZBEKISTON HUDUDLARI MISOLIDA PILOT SINOV

Shahbozxo‘ja Karimov

Авторы

Shahbozxo‘ja Karimov Автор

Ключевые слова:

hududiy turizm salohiyati, turizm boshqaruvi, destinatsiya raqobatbardoshligi, integral indeks, salohiyatni amalga oshirish koeffitsiyenti, hududiy statistika, joylashtirish vositalari, entropiya usuli, Farg‘ona viloyati, O‘zbekiston.

Аннотация

Hududlar o‘rtasidagi turizm natijalaridagi farq odatda resurslar miqdori bilan izohlanadi, biroq resurs va infratuzilmaning amalda qanchalik natijaga aylanishi kam o‘lchanadi, bu esa hududiy boshqaruv qarorlarini asosli qabul qilishni qiyinlashtiradi. Tadqiqotning maqsadi hududiy turizm salohiyati tushunchasini aniqlashtirish, uning turizm faoliyatini boshqarish natijalariga ta’sirini baholash metodikasini ishlab chiqish va uni O‘zbekiston hududlarida sinashdan iborat. Salohiyat resurs, infratuzilma, institutsional muhit, inson kapitali, raqamli imkoniyatlar va bozor komponentlari majmuasi, ya’ni boshqaruv orqali ro‘yobga chiqariladigan imkoniyat sifatida talqin qilindi. Metodika integral ko‘rsatkich (HTSI) va salohiyatni amalga oshirish koeffitsiyenti (SOK)ni o‘z ichiga oladi: integral ko‘rsatkich hududning komponentlar bo‘yicha qiymatlarini yagona baholashga jamlaydi, koeffitsiyent esa amaldagi natijani salohiyat asosida kutilgan natija bilan solishtiradi. Pilot sinov Milliy statistika qo‘mitasining 2025-yil ma’lumotlari asosida 14 ta hudud uchun o‘tkazildi; hududiy rasmiy statistika faqat infratuzilma va tarmoq subyektlarini qamraganligi sababli qisqartirilgan indeks hisoblandi, vaznlar sifatida teng va entropiya vaznlari qo‘llanildi. Natijalarga ko‘ra, HTSI bilan joylashtirilgan shaxslar soni o‘rtasidagi bog‘liqlik yuqori bo‘ldi, SOK esa 0,58 dan 1,63 gacha o‘zgardi. Beshta hudud, jumladan Farg‘ona viloyati (SOK=0,86), salohiyatiga nisbatan kam natija ko‘rsatdi; vaznlar sxemasi o‘zgarganda Farg‘ona va Andijon guruhi o‘zgardi. Hududlar HTSI va SOK bo‘yicha to‘rt guruhga ajratilib, har bir guruh uchun boshqaruv ustuvorliklari asoslandi. Ilmiy yangilik salohiyat bilan amaldagi natija farqini o‘lchovchi koeffitsiyentning taklif etilishi va uning rasmiy hududiy statistikada sinalishidan iborat. Tadqiqot resurs, inson kapitali va raqamli komponentlar bo‘yicha ma’lumot yo‘qligi bilan cheklangan; keyingi bosqichda to‘liq indeks, ko‘p yillik ma’lumotlar va ekonometrik tahlil rejalashtirilgan. Natijalar hududiy turizm boshqaruv organlariga resurslarni yo‘naltirish va monitoring tizimini yaratishda amaliy hamda metodik asos bo‘lib xizmat qiladi.

Скачивания

Данные по скачиваниям пока не доступны.

Библиографические ссылки

1. Abreu-Novais M., Ruhanen L., Arcodia C. Destination competitiveness: what we know, what we know but shouldn't and what we don't know but should // Current Issues in Tourism. – 2016. – Vol. 19, No. 6. – P. 492–512.

2. Ritchie J.R.B., Crouch G.I. The Competitive Destination: A Sustainable Tourism Perspective. – Wallingford: CABI Publishing, 2003.

3. World Economic Forum. Travel & Tourism Development Index 2024: Insight Report. – Geneva: World Economic Forum, 2024.

4. O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi. 2025-yil — turizm sohasida yangi bosqich va yuqori natijalar yili. – 15.01.2026. – URL: https://gov.uz/oz/uzbektourism/news/view/142186

5. Foreign tourist arrivals to Uzbekistan jump by nearly 47 percent in 2025 // Kun.uz. – 20.01.2026. – URL: https://kun.uz/en/news/2026/01/20/foreign-tourist-arrivals-touzbekistan-jump-by-nearly-47-percent-in-2025

6. O‘zbekiston Respublikasining «Turizm to‘g‘risida»gi Qonuni (yangi tahrir), 2019 yil 18 iyul, O‘RQ-549-son.

7. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Turizm va dam olishni rivojlantirish (2025 yil natijalari bo‘yicha press-reliz). – URL:

https://stat.uz/img/press-relizlar/2025-turizm-va-dam-olishni-rivozhlanishilotin_p81837.pdf

8. Croes R., Kubickova M. From potential to ability to compete: Towards a performance-based tourism competitiveness index // Journal of Destination Marketing & Management. – 2013. – Vol. 2, No. 3. – P. 146–154.

9. Porter M.E. The Competitive Advantage of Nations // Harvard Business Review. – 1990. – Vol. 68, No. 2. – P. 73–93.

10. Dwyer L., Kim C. Destination Competitiveness: Determinants and Indicators // Current Issues in Tourism. – 2003. – Vol. 6, No. 5. – P. 369–414.

11. Beritelli P., Bieger T., Laesser C. Destination governance: Using corporate governance theories as a foundation for effective destination management // Journal of Travel Research. – 2007. – Vol. 46, No. 1. – P. 96–107.

12. Crouch G.I. Destination competitiveness: an analysis of determinant attributes // Journal of Travel Research. – 2011. – Vol. 50, No. 1. – P. 27–45.

13. Assaf A.G., Josiassen A. Identifying and ranking the determinants of tourism performance: a global investigation // Journal of Travel Research. – 2012. – Vol. 51, No. 4. – P. 388–399.

14. Mazanec J.A., Ring A. Tourism destination competitiveness: second thoughts on the World Economic Forum reports // Tourism Economics. – 2011. – Vol. 17, No. 4. – P. 725–751.

15. Dupeyras A., MacCallum N. Indicators for Measuring Competitiveness in Tourism: A Guidance Document // OECD Tourism Papers. – 2013/02. – Paris: OECD Publishing, 2013.