BANK TIZIMIDA TAVAKKALCHILIKLARNI MONITORING QILISHNING NAZARIY ASOSLARI
Ключевые слова:
bank monitoringi, tavakkalchilik, risk-menejment, KRI, EWS, stress-test, machine learning, Explainable AI, SupTech, prudensial nazorat.Аннотация
Maqolada bank tavakkalchiliklarini monitoring qilishning nazariy-metodologik asoslari risklarni aniqlash, baholash, dinamik kuzatish, prognozlash va boshqaruv qaroriga aylantirish zanjiri doirasida tizimlashtiriladi. Tadqiqot doirasida Basel Core Principles 2024, ISO 31000:2018, Early Warning System, KRI, stress-test, machine learning, Explainable AI va SupTech yondashuvlari tahlil qilinadi. O‘zbekiston bank tizimi uchun monitoringning normativ-huquqiy bazasi O‘RQ-580-sonli “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun, 3427-son risk-menejment nizomi, 2693-son kapital monandligi, 2709-son likvidlik va 2696-son aktivlar sifati bo‘yicha talablar bilan bog‘lanadi. Adabiyotlar tahlilida bank nazorati va risk-menejmentida forward-looking yondashuv, real vaqtga yaqin monitoring, ma’lumotlar sifati, algoritmik shaffoflik va model interpretatsiyasi masalalari ajratib ko‘rsatiladi. Tahlil natijasida monitoringning “signal – baholash – prognoz – boshqaruv javobi” mantiqiga asoslangan ko‘p bosqichli arxitekturasi tizimlashtiriladi. Shuningdek, ma’lumotlar qatlami, indikatorlar qatlami, analitika qatlami, signal qatlami va boshqaruv qatlamidan iborat konseptual monitoring modeli asoslanadi. Maqolada retrospektiv hisobotdan proaktiv boshqaruvga o‘tish, EWS va risk-dashboard orqali kredit, likvidlik, bozor hamda operatsion risklarni birgalikda kuzatish, AI va machine learning modellarini explainability, model validation, data quality va human-in-the-loop tamoyillari bilan uyg‘unlashtirish zarurligi ko‘rsatiladi. Olingan xulosalar banklarda tavakkalchiliklarni monitoring qilishning nazariy asoslarini tizimlashtirish va monitoring mexanizmlarini zamonaviy raqamli yondashuvlar bilan takomillashtirishga qaratilgan.
Скачивания
Библиографические ссылки
1. Basel Committee on Banking Supervision. Core Principles for effective banking supervision. 2024.
2. Shi, S. et al. Machine learning-driven credit risk: a systemic review. Neural Computing and Applications, 34 (2022).
3. Moscato et al. / Journal of Finance and Data Science. Credit scoring methods: Latest trends and points to consider. Vol. 8, 2022.
4. Explainable machine learning for financial risk management: two practical use cases. Statistics, 2024.
5. Prenio, J. Peering through the hype – assessing suptech tools’ transition from experimentation to supervision. FSI Insights 58, BIS, 2024.
6. Degryse, H. et al. The disciplining effect of bank supervision: evidence from SupTech. BIS Working Paper 1256, 2025.
7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Banklar va banklar guruhlarining tavakkalchiliklarni boshqarish tizimiga doir talablar to‘g‘risidagi nizom, №3427.
8. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklari kapitalining monandligiga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi nizom, №2693.
9. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarining likvidliligini boshqarishga qo‘yiladigan talablar to‘g‘risidagi nizom, №2709.
10. ISO. ISO 31000:2018 Risk management - Guidelines.
11. Basel Committee on Banking Supervision. Core Principles for Effective Banking Supervision. 25 April 2024.
12. International Organization for Standardization. ISO 31000:2018 Risk management — Guidelines.
13. Basel Committee on Banking Supervision. Principles for the Sound Management of Operational Risk / Operational risk guidance.
14. Prenio, J. Peering through the hype – assessing suptech tools’ transition from experimentation to supervision. FSI Insights 58, BIS, 2024.
15. Degryse, H., Huylebroek, C., Van Doornik, B.F.N. The disciplining effect of bank supervision: evidence from SupTech. BIS Working Paper 1256, 2025.
16. Fares, O.H., Butt, I., Lee, S.H.M. Utilization of artificial intelligence in the banking sector: a systematic literature review. Journal of Financial Services Marketing, 2022.
17. Leo, M., Sharma, S., Maddulety, K. Machine Learning in Banking Risk Management: A Literature Review. Risks, 7(1), 29, 2019.
18. Shi, S., Tse, R., Luo, W. et al. Machine learning-driven credit risk: a systemic review. Neural Computing and Applications, 34, 14327–14339, 2022.
19. Chang, V., Xu, Q.A., Akinloye, S.H. et al. Prediction of bank credit worthiness through credit risk analysis: an explainable machine learning study. Annals of Operations Research, 2024/2025.
20. Nallakaruppan, M.K. et al. Credit Risk Assessment and Financial Decision Support Using Explainable Artificial Intelligence. Risks, 12(10), 164, 2024.
21. Wang, Z.Q. Artificial Intelligence and Machine Learning in Credit Risk Assessment: Enhancing Accuracy and Ensuring Fairness. Open Journal of Social Sciences, 12, 19–34, 2024.
22. Madaminov, B.A. Bank risk-menejmenti tizimida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish. Marketing Jurnali, 1, 2026.
23. Kabulov, Sh.X., Iskandarov, M.L. O‘zbekiston tijorat banklarida risk menejmentini takomillashtirish: dolzarb muammolar va xalqaro tajribalar. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 2025.
24. Malikova, D., Shakarova, K. Bank tizimida tavakkalchilik tushunchasi va uni baholashning zamonaviy yondashuvlari. Green Economy and Development, 2025. Rabbimov, J. Tijorat banklarida operatsion risklarini baholash va boshqarish tizimini tashkil qilish. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot, 2025.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия

Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
License Terms of our Journal


