KICHIK BIZNESDА YАSHIRIN IQTISОDIYОTNI QISQАRTIRISHNING INSTITUTSIОNАL MEXАNIZMLАRI VА TАKОMILLАSHTIRISH YО‘NАLISHLАRI

Abstrak

Mazkur maqolada kichik biznesda yashirin iqtisodiyot ko‘lamini qisqartirishning institutsional mexanizmlari va ularni takomillashtirish yo‘nalishlari kompleks tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi zamonaviy iqtisodiy sharoitda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning iqtisodiy o‘sish, yangi ish o‘rinlarini yaratish, aholi daromadlarini oshirish hamda raqobat muhitini shakllantirishdagi ahamiyati ortib borayotgani bilan bir qatorda, ushbu sohada norasmiy iqtisodiy faoliyatning mavjudligi bilan belgilanadi. Yashirin iqtisodiyotning saqlanib qolishi tadbirkorlik subyektlari o‘rtasidagi raqobat shartlarining buzilishi, soliq bazasining qisqarishi, budjet tushumlarining kamayishi, norasmiy bandlikning kengayishi va iqtisodiy munosabatlarning shaffofligi pasayishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda ma’muriy nazorat bilan bir qatorda, tadbirkorlik faoliyatini rasmiy yuritishni rag‘batlantiruvchi samarali institutsional mexanizmlarni shakllantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotning maqsadi kichik biznes faoliyatida yashirin iqtisodiyotning shakllanishiga ta’sir etuvchi institutsional omillarni aniqlash, mavjud mexanizmlarning samaradorligini tahlil qilish hamda ularni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotda tizimli, qiyosiy va institutsional tahlil, statistik ma’lumotlarni umumlashtirish, induksiya va deduksiya usullaridan foydalanilgan. Tadqiqotning axborot bazasini mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari, davlat organlarining tegishli ma’lumotlari va statistik materiallar tashkil etgan. Tadqiqot natijasida kichik biznesda yashirin iqtisodiyotni qisqartirishning asosiy institutsional yo‘nalishlari sifatida tadbirkorlik subyektlarini ro‘yxatdan o‘tkazish jarayonlarini soddalashtirish, raqamli hisobot va elektron to‘lovlardan foydalanishni kengaytirish, davlat organlari o‘rtasida elektron axborot almashinuvini takomillashtirish, riskka asoslangan nazorat mexanizmlarini rivojlantirish hamda qonuniy faoliyat yurituvchi tadbirkorlarni rag‘batlantirish zarurligi asoslangan. Tahlil natijalari yashirin iqtisodiyotni qisqartirish samaradorligi alohida nazorat vositalarining mavjudligiga emas, balki ularning yagona va o‘zaro bog‘langan institutsional tizim sifatida ishlashiga bevosita bog‘liqligini ko‘rsatadi. Maqolaning ilmiy yangiligi kichik biznes faoliyatini legallashtirishning o‘zaro bog‘liq uchta bosqichini birlashtiruvchi “3R” institutsional modelini taklif etishdan iborat.