KLASTER KORXONALARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIR ETUVCHI RISK OMILLARINI EKONOMETRIK BAHOLASH VA MODELLASHTIRISH

Abdulla Turg‘unov

Авторы

Abdulla Turg‘unov Автор

Ключевые слова:

klaster, moliyaviy barqarorlik, panel ma’lumotlar, qat’iy effektli model, tovar krediti, risk yuqishi, mustahkam standart xatolar, erta ogohlantirish, stress-testlash, Monte-Karlo simulyatsiyasi.

Аннотация

Maqolada klaster zanjiridagi korxonalarning to‘lov qobiliyati, debitorlik qarzdorligi va rentabellik ko‘rsatkichlariga makro- va mikroiqtisodiy risk omillarining ta’sirini panel ma’lumotlar tahlili asosida ekonometrik baholash metodologiyasi ishlab chiqilgan va imitatsion ma’lumotlarda sinovdan o‘tkazilgan. Maqsad — joriy likvidlik, debitorlik qarzdorligi ulushi va aktivlar rentabelligi uchun to‘g‘ri spetsifikatsiyani tanlash, klasterdagi tovar krediti orqali risk yuqishini o‘lchash va stress-testlash tartibini shakllantirish. Modelga to‘rt makro omil (inflyatsiya, stavka, kurs, xomashyo narxi), beshta korxona omili, foiz yuki kanali va hamkorlarning oldingi davrdagi debitorlik qarzdorligi kiritilgan. Real korxona ma’lumotlari ochiq manbalarda mavjud bo‘lmagani sababli metodologiya haqiqiy parametrlari ma’lum imitatsion panelda (24 klaster, 144 korxona, 32 chorak) sinovdan o‘tkazildi; panel yaratish parametrlari va tenglamalar to‘liq keltirilgan, natijalarni aynan takrorlash mumkin. Baholashda qo‘shma, tasodifiy va qat’iy effektli modellar, klaster darajasida mustahkam standart xatolar, Mundlak–Hausman va Vulridj testlari, logit erta ogohlantirish modeli hamda 500 takrorli Monte-Karlo qo‘llandi. Qat’iy effektli baholovchi tekshirilgan parametrlarni siljishsiz tikladi, 95 %-li ishonch oralig‘i qamrovi 95–96 % ni tashkil etdi; klasterlanmagan standart xatolarda qamrov 63–86 % gacha tushdi. Qo‘shma eng kichik kvadratlar qarz yuki ta’sirini 27 % ga kamaytirib ko‘rsatdi. Hamkorlar debitorlik qarzdorligi koeffitsiyenti uchala tenglamada ham statistik ahamiyatli bo‘lib, klaster ichida zarbani taxminan 1,6 barobar kuchaytirishini ko‘rsatdi. Logit modelning tanlanmadan tashqari AUC ko‘rsatkichi 0,956 bo‘ldi. Kombinatsiyalangan stress-stsenariyda aktivlar rentabelligi o‘rtacha 3,4 p.p. pasaydi. Protokol beshta makroiqtisodiy stress-stsenariyni (kurs, stavka, inflyatsiya, xomashyo narxi va ularning kombinatsiyasi) hamda logit asosidagi erta ogohlantirish chegarasini o‘z ichiga oladi. Cheklovlar va real ma’lumotlarga o‘tish shartlari muhokama qilingan; natijalar real klasterlar haqida empirik xulosa emas, metodologiya sinovi hisoblanadi.

Скачивания

Данные по скачиваниям пока не доступны.

Библиографические ссылки

1. Altman E.I. Financial Ratios, Discriminant Analysis and the Prediction of Corporate Bankruptcy // The Journal of Finance. — 1968. — Vol. 23, No. 4. — P. 589–609.

2. Baltagi B.H. Econometric Analysis of Panel Data. 5th ed. — Chichester: John Wiley & Sons, 2013. — 416 p.

3. Boissay F., Gropp R. Payment Defaults and Interfirm Liquidity Provision // Review of Finance. — 2013. — Vol. 17, No. 6. — P. 1853–1894.

4. Cameron A.C., Miller D.L. A Practitioner’s Guide to Cluster-Robust Inference // Journal of Human Resources. — 2015. — Vol. 50, No. 2. — P. 317–372.

5. Costello A.M. Credit Market Disruptions and Liquidity Spillover Effects in the Supply Chain // Journal of Political Economy. — 2020. — Vol. 128, No. 9. — P. 3434–3468.

6. Drukker D.M. Testing for Serial Correlation in Linear Panel-Data Models // The Stata Journal. — 2003. — Vol. 3, No. 2. — P. 168–177.

7. Hausman J.A. Specification Tests in Econometrics // Econometrica. — 1978. — Vol. 46, No. 6. — P. 1251–1271.

8. Jacobson T., von Schedvin E. Trade Credit and the Propagation of Corporate Failure // Econometrica. — 2015. — Vol. 83, No. 4. — P. 1315–1371.

9. Mundlak Y. On the Pooling of Time Series and Cross Section Data // Econometrica. — 1978. — Vol. 46, No. 1. — P. 69–85.

10. Nickell S. Biases in Dynamic Models with Fixed Effects // Econometrica. — 1981. — Vol. 49, No. 6. — P. 1417–1426.

11. Petersen M.A. Estimating Standard Errors in Finance Panel Data Sets: Comparing Approaches // The Review of Financial Studies. — 2009. — Vol. 22, No. 1. — P. 435–480.

12. Petersen M.A., Rajan R.G. Trade Credit: Theories and Evidence // The Review of Financial Studies. — 1997. — Vol. 10, No. 3. — P. 661–691.

13. Wooldridge J.M. Econometric Analysis of Cross Section and Panel Data. 2nd ed. — Cambridge, MA: MIT Press, 2010. — 1064 p.

14. To‘qimachilik sanoatida yil yakunlari hamda kelgusi ustuvor vazifalar ko‘rib chiqildi // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti [Elektron resurs]. — 2025, 23-dekabr. — URL: https://president.uz/oz/lists/view/8828

15. To‘qimachilik klasterlarining fermerlar oldida qarzi juda katta // Spot.uz [Elektron resurs]. — 2025, 19-iyul. — URL: https://www.spot.uz/oz/2025/07/19/textile-debts