TIJORAT BANKLARIDA RAQAMLI MOLIYAVIY XIZMATLARNI RIVOJLANTIRISHNING MOLIYAVIY SAMARADORLIGINI OSHIRISH

Mirzohid Majidov

Авторы

Mirzohid Majidov Автор

Ключевые слова:

raqamli bank xizmatlari, mobil banking, internet-banking, FinTech, moliyaviy samaradorlik, ROA, ROE, CIR, masofaviy xizmatlar, bank transformatsiyasi.

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklarida raqamli moliyaviy xizmatlarni rivojlantirishning moliyaviy samaradorlik bilan bog‘liqligi nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. Tadqiqotning maqsadi 2020–2025-yillarda raqamli bank xizmatlari qamrovi, bank tizimi kreditlari va depozitlari dinamikasini rasmiy ma’lumotlar asosida baholash hamda raqamli transformatsiya samaradorligini o‘lchashda qo‘llaniladigan moliyaviy mezonlarni tizimlashtirishdan iborat. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, hujjatli tahlil, dinamik qatorlar va deskriptiv statistik tahlil usullaridan foydalanildi. Empirik baza O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining masofaviy bank xizmatlari foydalanuvchilari, kreditlar va depozitlar bo‘yicha 2020–2025-yillardagi rasmiy statistik ma’lumotlaridan shakllantirildi. Natijalar masofaviy bank xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 2020-yil yakunidagi 14,57 mln nafardan 2025-yil yakunida 82,90 mln nafargacha oshganini ko‘rsatdi. Shu davrda jami kreditlar 276,98 trln so‘mdan 604,00 trln so‘mgacha, depozitlar esa 114,75 trln so‘mdan 417,26 trln so‘mgacha ko‘paygan. Xorijiy va mahalliy ilmiy adabiyotlar raqamli kanallar bank xarajatlari, nofoiz daromadlari va rentabellik ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq maqolada agregat statistik qatorlarning parallel o‘sishi sabab-oqibat ta’sirini bevosita isbotlamasligi e’tiborga olindi. Shu sababli moliyaviy samaradorlikni baholashda ROA, ROE, CIR, raqamli tranzaksiyalar ulushi, xizmat tannarxi, raqamli daromadlar va kiberxavfsizlik xarajatlarini birgalikda kuzatish zarurligi asoslandi. Tadqiqot natijalari banklarda raqamli xizmatlar bo‘yicha alohida boshqaruv hisobotini shakllantirish va keyingi tadqiqotlarda banklar kesimidagi panel ma’lumotlardan foydalanish zaruratini ko‘rsatadi. Shuningdek, raqamli transformatsiya samarasini baholashda foydalanuvchilar sonining o‘sishi bilan cheklanmasdan, bankning xarajatlar tuzilmasi, rentabellik va operatsion barqarorlik ko‘rsatkichlarini birgalikda tahlil qilish kerakligi ta’kidlandi. Maqolaning yondashuvi mavjud rasmiy ma’lumotlarning chegaralarini ochiq ko‘rsatishi va asossiz sababiy xulosalardan qochishi bilan amaliy ahamiyat kasb etadi. Bu yondashuv raqamli loyihalar natijadorligini keyingi bosqichda banklar kesimida solishtirish uchun metodik asos yaratadi.

Скачивания

Данные по скачиваниям пока не доступны.

Библиографические ссылки

1. DeYoung, R., Lang, W. W., Nolle, D. L. How the Internet affects output and performance at community banks. Journal of Banking & Finance, 2007, Vol. 31, No.4, pp. 1033–1060. DOI: 10.1016/j.jbankfin.2006.10.003.

2. Hernando, I., Nieto, M. J. Is the Internet delivery channel changing banks’ performance? The case of Spanish banks. Journal of Banking & Finance, 2007, Vol.31, No. 4, pp. 1083–1099. DOI: 10.1016/j.jbankfin.2006.10.011.

3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992-son Farmoni. “2020–2025-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida”. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – Lex.uz.

4. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Masofadan bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilarning soni 2021-yil 1-yanvar va 2022-yil 1-yanvar holatiga. To‘lov tizimining ko‘rsatkichlari. URL: https://cbu.uz/uz/statistics/paysistem/429268/; https://cbu.uz/uz/statistics/paysistem/584045/ (murojaat sanasi: 06.09.2026).

5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Statistik byulleten, 2025-yil. VI bo‘lim “To‘lov tizimiga oid asosiy ko‘rsatkichlar”, 6.5-jadval “Masofaviy bank xizmatlaridan foydalanuvchilar soni”. URL: https://cbu.uz/upload/medialibrary/b2f/3yi0t46xn18o2xhigpjfveku2jscf702/MBStatistik-byulleteni-_-2025-yil.pdf (murojaat sanasi: 06.09.2026).

6. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Masofadan bank xizmatlarini ko‘rsatuvchi tizimlardan foydalanuvchilarning soni 2025-yil 1-yanvar holatiga. 30.01.2025. URL: https://cbu.uz/uz/statistics/paysistem/2135490/ (murojaat sanasi: 06.09.2026).

7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklarining kredit va depozitlari to‘g‘risida 2021-yil 1-yanvar va 2026-yil 1-yanvar holatiga ma’lumot. URL: https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/436662/; https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/3326201/ (murojaat sanasi: 06.09.2026).

8. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Tijorat banklari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida 2022–2025-yillar 1-yanvar holatiga banklar kesimidagi ma’lumotlar. URL: https://cbu.uz/uz/statistics/bankstats/ (murojaat sanasi: 06.09.2026).

9. Maksudov, A. U. Raqamli texnologiyalarning tijorat banklari samaradorligiga ta’siri. Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot, 2025, 3(5), 11–15. DOI: 10.5281/zenodo.15570457.

10. G‘ulomova, N., Janaydarova, K., Sulaymonova, A. Tijorat banklarda FinTechning rivojlanish tendensiyasi (O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan banklar misolida). Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024, 2(10), 54–64. DOI: 10.60078/2992-877x-2024-vol2-iss10-pp54-64.

11. Alikulov, A. T., Rashidov, R. I., O‘rinov, K. O‘zbekistonda tijorat banklarining barqaror faoliyatini amalga oshirishda raqamli bank xizmatlarini joriy etish. Results of National Scientific Research, 2022, 1(2), 62–67. DOI: 10.5281/zenodo.6551177.

12. Jabborov, B. Tijorat banklari faoliyatini rivojlantirishda raqamli bank xizmatlarini joriy etish usullari. Green Economy and Development, 2025, Vol. 3. DOI: 10.5281/zenodo.18650154.

13. Lee, C.-C., Li, X., Yu, C.-H., Zhao, J. Does fintech innovation improve bank efficiency? Evidence from China’s banking industry. International Review of Economics & Finance, 2021, Vol. 74, pp. 468–483. DOI: 10.1016/j.iref.2021.03.009.

14. Zhao, J., Li, X., Yu, C.-H., Chen, S., Lee, C.-C. Riding the FinTech innovation wave: FinTech, patents and bank performance. Journal of International Money and Finance, 2022, Vol. 122, 102552. DOI: 10.1016/j.jimonfin.2021.102552.

15. Nguyen-Thi-Huong, L., Nguyen-Viet, H., Nguyen-Phuong, A., Nguyen, D. V. How does digital transformation impact bank performance? Cogent Economics & Finance, 2023, 11(1), 2217582. DOI: 10.1080/23322039.2023.2217582.