TEMIR YO‘L TARMOG‘IDA INTEGRATSIYALASHGAN TRANSPORT TIZIMINI BOSHQARISHNING MAVJUD USULLARI VA YONDASHUVLARI

Authors

  • Alimov Baxtiyor Ergash o‘g‘li Author

Keywords:

temir yo‘l transporti, integratsiyalashgan transport tizimi, multimodal tashish, intermodal logistika, vertikal integratsiya, transport birlashmasi, MaaS, raqamlashtirish, integratsiya indeksi, O‘zbekiston.

Abstract

Mazkur maqolada temir yo‘l tarmog‘ida integratsiyalashgan transport tizimini boshqarishning mavjud usullari va yondashuvlari tadqiq etilgan. Tadqiqotning dolzarbligi O‘zbekistonda 2030-yilgacha tranzit yuk hajmini 22 mln tonnaga, mahalliy yo‘nalishlarda temir yo‘l orqali yo‘lovchi tashishni 23,5 mln nafarga yetkazish vazifalari temir yo‘lni boshqa transport turlari bilan yagona tizimga birlashtirishni talab etayotgani bilan asoslangan. Integratsiyalashgan transport tizimi tushunchasining mazmuni ochib berilib, integratsiyaning infratuzilmaviy, operatsion, tarif, axborot va institutsional darajalari ajratilgan hamda ularning ierarxik o‘zaro bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Ilmiy adabiyotlar tahlili asosida integratsiyalashgan boshqaruvni o‘rganishning tashkiliy-institutsional, hududiy yo‘lovchi transporti integratsiyasi hamda multimodal va intermodal yuk tashish yo‘nalishlari ajratib ko‘rsatilgan. Yevropa Ittifoqining vertikal ajratish modeli, Germaniya, Avstriya va Shveytsariyadagi “Verkehrsverbund” transport birlashmalari, “xizmat sifatidagi mobillik” (MaaS) konsepsiyasi, poyezdlar harakati jadvalini optimallashtirish usullari hamda intermodal yuk tashishni boshqarish yondashuvlari mohiyati, afzallik va cheklovlari bo‘yicha qiyosiy tahlil qilingan. Tadqiqotda tizimli yondashuv, qiyosiy tahlil, tasniflash, institutsional tahlil va ekspert baholash usullaridan foydalanilgan. Tahlil natijasida yondashuvlar bir-birini inkor etmasligi, balki integratsiyaning turli darajalarini qamrab olishi va samarali tizim ularni kombinatsiyalash orqali shakllanishi asoslangan. O‘zbekiston temir yo‘l transportining 2025-yil yakunlari va 2030- yilgacha belgilangan maqsadli ko‘rsatkichlari asosida milliy tizimni integratsiyalash yo‘nalishlari hamda qatnov chastotasining pastligi va yagona tarif tizimining yo‘qligi kabi cheklovlar aniqlangan. Integratsiya darajasini baholash uchun og‘irlik koeffitsiyentlariga asoslangan integral indeks taklif etilgan. Shuningdek, vertikal integratsiyalashgan modelni saqlagan holda xarajatlar hisobini shaffof ajratish, Toshkent aglomeratsiyasida transport birlashmasini tashkil etish, yagona elektron chipta joriy etish va “E-logistika” tizimini rivojlantirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqilgan. Maqola natijalaridan “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ va Transport vazirligi faoliyatida transport tizimini integratsiyalash strategiyasini ishlab chiqishda foydalanish mumkin.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. O‘zbekiston Respublikasining “Temir yo‘l transporti to‘g‘risida”gi Qonuni. 15.04.1999-y., № 777-I [Elektron resurs] // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz

2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining transport-logistika tizimini rivojlantirishga oid 2025-yil 27-yanvardagi PQ–28-son qarori [Elektron resurs] // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/acts/-7342148

3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2030-yilga qadar temir yo‘l transportida mahalliy yo‘nalishlarda yo‘lovchi tashish ko‘rsatkichlarini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–391-son qarori. 27.12.2025-y. [Elektron resurs]. – URL: https://www.digital.gov.uz/oz/advice/784/document/4491

4. “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ rasmiy sayti [Elektron resurs]. – URL: https://railway.uz/uz/ (murojaat sanasi: 28.09.2026).

5. Metrodagi kunlik yo‘lovchilar soni milliondan oshdi: Transport tizimida 2025-yil sarhisobi [Elektron resurs] // Anhor.uz. – 2026. – URL: https://anhor.uz/uzl/news/transport-2025-sarhisob/ (murojaat sanasi: 28.09.2026).

6. O‘zbekiston shahar atrofi qatnovlari uchun 157 mln yevroga 10 ta Škoda elektropoyezdi xarid qiladi [Elektron resurs] // Gazeta.uz. – 19.09.2026. – URL: https://www.gazeta.uz/oz/2026/09/19/skoda/ (murojaat sanasi: 28.09.2026).

7. Council Directive 91/440/EEC of 29 July 1991 on the development of the Community’s railways [Text] // Official Journal of the European Communities. – 1991. – L 237. – P. 25–28.

8. Directive 2012/34/EU of the European Parliament and of the Council of 21 November 2012 establishing a single European railway area [Text] // Official Journal of the European Union. – 2012. – L 343. – P. 32–77.

9. Pucher J., Kurth S. Verkehrsverbund: the success of regional public transport in Germany, Austria and Switzerland [Text]: scientific article // Transport Policy. – 1995. – Vol. 2, No. 4. – P. 279–291.

10. Buehler R., Pucher J., Dümmler O. Verkehrsverbund: The evolution and spread of fully integrated regional public transport in Germany, Austria, and Switzerland [Text]: scientific article // International Journal of Sustainable Transportation. – 2019. – Vol. 13, No. 1. – P. 36–50.

11. Jittrapirom P., Caiati V., Feneri A.-M., Ebrahimigharehbaghi S., Alonso-González M.J., Narayan J. Mobility as a Service: A critical review of definitions, assessments of schemes, and key challenges [Text]: scientific article // Urban Planning. – 2017. – Vol. 2, No. 2. – P. 13–25.

12. Hensher D.A. Future bus transport contracts under a mobility as a service (MaaS) regime in the digital age: Are they likely to change? [Text]: scientific article // Transportation Research Part A: Policy and Practice. – 2017. – Vol. 98. – P. 86–96.

13. Cacchiani V., Toth P. Nominal and robust train timetabling problems [Text]: scientific article // European Journal of Operational Research. – 2012. – Vol. 219, No. 3. – P. 727–737.

14. Caprara A., Fischetti M., Toth P. Modeling and solving the train timetabling problem [Text]: scientific article // Operations Research. – 2002. – Vol. 50, No. 5. – P. 851–861.

15. Cordeau J.-F., Toth P., Vigo D. A survey of optimization models for train routing and scheduling [Text]: scientific article // Transportation Science. – 1998. – Vol. 32, No. 4. – P. 380–404.

Downloads

Published

2026-10-20

Issue

Section

Economics

How to Cite

TEMIR YO‘L TARMOG‘IDA INTEGRATSIYALASHGAN TRANSPORT TIZIMINI BOSHQARISHNING MAVJUD USULLARI VA YONDASHUVLARI. (2026). Innovations in Science and Technologies, 3(10), 167-176. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1796