OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MOLIYAVIY MUSTAQILLIKNI KENGAYTIRISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH METODIKASI

Authors

  • Soliyev Ibodullo Ismatullayevich Author

Keywords:

oliy ta’lim muassasalari, moliyaviy mustaqillik, iqtisodiy samaradorlik, o‘zini o‘zi moliyalashtirish, byudjetdan tashqari daromadlar, integral baholash metodikasi, ta’lim xizmatlari rentabelligi, moliyaviy avtonomiya, xarajatlarni optimallashtirish, O‘zbekiston OTMlari.

Abstract

So‘nggi o‘n yillikda dunyo oliy ta’lim tizimida Yangi Davlat Boshqaruvi (New Public Management) g‘oyalari asosida universitetlarga moliyaviy mustaqillik berish tendensiyasi kuchaymoqda, va O‘zbekiston ham oliy ta’lim muassasalarini bosqichma-bosqich davlat byudjeti qaramligidan chiqarish islohotlarini amalga oshirmoqda. Biroq bu jarayonda OTMlarning moliyaviy mustaqillik sharoitida resurslardan foydalanish samaradorligini xolisona o‘lchaydigan yagona, o‘lchanadigan metodika mavjud emas, bu esa tadqiqotning dolzarbligini belgilaydi va uning ilmiy muammosini shakllantiradi. Ushbu maqolada OTMlarda moliyaviy mustaqillikni kengaytirishning iqtisodiy samaradorligini baholovchi to‘rt blokli integral indeks (IMSE) metodikasi ishlab chiqilgan: daromadlar manbalarining diversifikatsiyalashuvi, xarajatlar tarkibining samaradorligi, ilmiy-tadqiqot va tijoratlashtirish, hamda raqamli-moddiy bazaning rentabelligi bloklari ekspert baholangan vazn koeffitsiyentlari va min-max normallashtirish usuli orqali yagona ko‘rsatkichga birlashtirilgan. Metodika O‘zbekistonning moliyaviy mustaqillik berilgan bir necha oliy ta’lim muassasasining 2021-2025 yillardagi daromad tarkibi, byudjetdan tashqari mablag‘lar dinamikasi va tijoratlashtirish ko‘rsatkichlari asosida tuzilgan panel ma’lumotlar bazasida sinovdan o‘tkazildi. Empirik tahlil natijalari byudjetdan tashqari tushumlar ulushi o‘sishi bilan integral samaradorlik indeksi o‘rtasida barqaror ijobiy bog‘liqlik mavjudligini, biroq bu o‘sishning katta qismi kontrakt narxlarini oshirish hisobiga erishilayotganini, ilmiy tijoratlashtirish ulushi esa barcha guruhlarda past darajada saqlanib qolayotganini ko‘rsatdi. Tekshirilgan OTMlar samaradorlik guruhlariga (Yuqori, O‘rta, Past) tabaqalanib, ularning daromad tarkibi va xarajat strukturasidagi tafovutlari batafsil aniqlandi. Olingan natijalar asosida endowment fondlarini shakllantirish va investitsiya qilish, ilmiy ishlanmalarni spin-off korxonalar orqali tijoratlashtirish tizimini rivojlantirish, kafedra darajasidagi ichki xos-hisob mexanizmini joriy etish va professoro‘ qituvchilarni rag‘batlantiruvchi moslashuvchan KPI modelini tavsiya etuvchi to‘rtta aniq amaliyiqtisodiy mexanizm ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalari Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, moliya organlari hamda universitet rahbariyati uchun strategik boshqaruv qarorlarini qabul qilishda amaliy va nazariy ahamiyatga ega.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847-son “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmoni [Matn]. — Toshkent: Adolat, 2019. — 24 b.

2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-iyuldagi PF-158-son “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni [Matn]. — Toshkent: Adolat, 2022. — 46 b.

3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy mustaqilligini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qarori [Matn]. — Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2021. — 18 b.

4. Johnstone D.B. Cost-Sharing and the Cost-Effectiveness of Grants and Loan Subsidies to Higher Education [Text] // Journal of Higher Education Policy and Management. — 2004. — Vol. 26, No. 3. — P. 289–300.

5. Clark B.R. Creating Entrepreneurial Universities: Organizational Pathways of Transformation [Text]. Oxford: Pergamon Press, IAU Press, 1998. — 163 p.

6. Altbach P.G. Comparative Higher Education: Knowledge, the University, and Development [Text]. Hong Kong: Comparative Education Research Centre, 1998. — 260 p.

7. Pfeffer J., Salancik G.R. The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective [Text]. Stanford: Stanford University Press, 2003. — 300 p.

8. Estermann T., Nokkala T., Steinel M. University Autonomy in Europe II: The Scorecard [Text]. Brussels: European University Association (EUA), 2011. — 88 p.

9. Estermann T., Pruvot E.B. University Autonomy in Europe III: The Scorecard 2017 [Text]. Brussels: European University Association (EUA), 2017. — 68 p.

10. Marginson S. Dynamics of National and Global Competition in Higher Education [Text] // Higher Education. — 2006. — Vol. 52, No. 1. — P. 1–39.

11. Teixeira P., Jongbloed B., Dill D., Amaral A. Markets in Higher Education: Rhetoric or Reality? [Text]. Dordrecht: Springer, 2004. — 424 p.

12. Oyelaran-Oyeyinka B., Sampath P.G. Latecomer Development: Innovation and Knowledge for Economic Growth [Text]. London: Routledge, 2010. — 256 p.

13. Estermann T., Bennetot Pruvot E., Kupriyanova V., Stoyanova H. Funding for Higher Education and Research: Time for Reform [Text]. Brussels: European University Association (EUA), 2020. — 52 p.

14. World Bank. Uzbekistan: Higher Education Sector Modernization Project — Project Appraisal Document [Text]. Washington, D.C.: World Bank Group, 2020. — 96 p.

15. World Bank. Higher Education Financing: A Global Overview of Trends and Emerging Practices [Text]. Washington, D.C.: World Bank Group, 2021. — 84 p.

16. Salmi J. The Challenge of Establishing World-Class Universities [Text]. Washington, D.C.: World Bank Group, 2009. — 136 p.

17. Kwiek M. The University and the State: A Study into Global Transformations [Text]. Frankfurt am Main: Peter Lang, 2006. — 385 p.

18. Yudkevich M., Altbach P.G., Rumbley L.E. Young Faculty in the Twenty-First Century: International Perspectives [Text]. Albany: State University of New York Press, 2015. — 344 p.

19. Kaneko M. Financing Higher Education in Japan: Trends and Issues [Text] // Higher Education. — 2004. — Vol. 48, No. 1. — P. 51–73.

20. Shin J.C., Harman G. New Challenges for Higher Education: Global and Asia-Pacific Perspectives [Text] // Asia Pacific Education Review. — 2009. — Vol. 10, No. 1. — P. 1–13.

21. Karimov B.K. Oliy ta’lim iqtisodiyoti: nazariya va amaliyot [Matn]. — Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022. — 214 b.

22. Yusupov A.T. O‘zbekistonda oliy ta’lim tizimini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish [Matn] // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. — 2023. — № 2. — B. 112–124.

Downloads

Published

2026-09-24

Issue

Section

Economics

How to Cite

OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MOLIYAVIY MUSTAQILLIKNI KENGAYTIRISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH METODIKASI. (2026). Innovations in Science and Technologies, 3(9), 451-466. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1755