KLASTER ZANJIRIDA TIZIMLI (SISTEMIK) RISKLARNING TARQALISH DINAMIKASINI BAHOLASH VA STRESS-TESTLASH METODOLOGIYASI
Keywords:
tizimli risk, klaster, risklarning tarqalishi, stress-testlash, tarmoq modeli, DebtRank, spektral radius, teskari stress-test, kutilgan yetishmovchilik, paxta-to‘qimachilik klasteri.Abstract
Mazkur maqolada klaster zanjirida tizimli (sistemik) risklarning tarqalish dinamikasini miqdoriy baholash va klaster barqarorligini stress-testlash metodologiyasi ishlab chiqilgan. Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, paxta-to‘qimachilik klasterlarida jahon narxi tebranishi, eksport tushumining kamayishi va moliyaviy majburiyatlar bo‘yicha muammolar zanjir bo‘ylab kuchayib tarqaladi, biroq risk-menejment amaliyoti asosan alohida korxona darajasida qolmoqda. Tadqiqotning maqsadi klaster zanjirini real (ta’minot) va moliyaviy kanallar orqali bog‘langan tarmoq sifatida ifodalash, boshlang‘ich zarbaning ko‘payish koeffitsiyentini hisoblash hamda risk-menejment choralarini tizimli ahamiyati yuqori bo‘g‘inlarga yo‘naltirish qoidasini asoslashdan iborat. Tadqiqot gipotezasi: tizimli yo‘qotish boshlang‘ich zarbalarning yig‘indisiga teng emas, u tarmoq matritsasining spektral radiusi va zarba tushgan bo‘g‘inning ahamiyati bilan belgilanadi. Ilmiy yangilik — tizimli yo‘qotish indeksi, ko‘payish koeffitsiyenti, tizimli ahamiyat indeksi, kutilgan yetishmovchilik va teskari stress-test chegarasini yagona sxemada beruvchi metodikaning taklif etilganligida. Metodologik asos — DebtRank tipidagi dinamik model, Leontyev tipidagi analitik yechim, Monte-Karlo simulyatsiyasi va teskari stress-test; kalibrlash 2023–2025 yillardagi rasmiy ma’lumotlarga tayangan. Sakkiz tugunli klaster misolidagi imitatsion tajriba shuni ko‘rsatdiki, spektral radius 0,61 bo‘lganda zarbalar 1,84–3,02 barobar kuchayadi, kombinatsiyalangan stsenariyda tizimli yo‘qotish indeksi 0,72 ga yetadi, klaster esa stsenariy zarbasining atigi 34,7 foizida tanqidiy zonaga o‘tadi. Kapital zaxirasi, ta’minot diversifikatsiyasi va to‘lov intizomi choralari majmui kutilgan yetishmovchilikni 0,544 dan 0,370 gacha (32,1 %) kamaytiradi. Natijalar klaster tashkilotchilari va banklar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Downloads
References
1. Acemoglu D., Carvalho V.M., Ozdaglar A., Tahbaz-Salehi A. The Network Origins of Aggregate Fluctuations // Econometrica. — 2012. — Vol. 80, No. 5. — P. 1977–2016.
2. Acerbi C., Tasche D. Expected Shortfall: A Natural Coherent Alternative to Value at Risk // Economic Notes. — 2002. — Vol. 31, No. 2. — P. 379–388.
3. Barrot J.-N., Sauvagnat J. Input Specificity and the Propagation of Idiosyncratic Shocks in Production Networks // The Quarterly Journal of Economics. — 2016. — Vol. 131, No. 3. — P. 1543–1592.
4. Basel Committee on Banking Supervision. Stress testing principles. — Basel: Bank for International Settlements, 2018.
5. Battiston S., Puliga M., Kaushik R., Tasca P., Caldarelli G. DebtRank: Too Central to Fail? Financial Networks, the FED and Systemic Risk // Scientific Reports. — 2012. — Vol. 2. — Article 541.
6. Bonacich P. Power and Centrality: A Family of Measures // American Journal of Sociology. — 1987. — Vol. 92, No. 5. — P. 1170–1182.
7. Carvalho V.M., Nirei M., Saito Y.U., Tahbaz-Salehi A. Supply Chain Disruptions: Evidence from the Great East Japan Earthquake // The Quarterly Journal of Economics. — 2021. — Vol. 136, No. 2. — P. 1255–1321.
8. Eisenberg L., Noe T.H. Systemic Risk in Financial Systems // Management Science. — 2001. — Vol. 47, No. 2. — P. 236–249.
9. Porter M.E. Clusters and the New Economics of Competition // Harvard Business Review. — 1998. — Vol. 76, No. 6. — P. 77–90.
10. World Bank. Policy Dialogue on Agriculture Modernization in Uzbekistan: Cotton-Textile Clusters in Uzbekistan: Status and Outlook. — Washington, DC: World Bank, 2020 [Elektron resurs]. — URL: https://documents.worldbank.org
11. To‘qimachilik sanoatida yil yakunlari hamda kelgusi ustuvor vazifalar ko‘rib chiqildi // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti [Elektron resurs], 2025 yil 23 dekabr. — URL: https://president.uz/oz/lists/view/8828
12. O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi. Tashqi savdo aylanmasi bo‘yicha press-relizlar (yanvar–dekabr, 2023–2025 yillar) [Elektron resurs]. — Toshkent: Stat.uz. — URL: https://stat.uz
13. To‘qimachilik sohasidagi qo‘shimcha imkoniyat va vazifalar ko‘rsatib o‘tildi // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti [Elektron resurs], 2025 yil 13 avgust. — URL: https://president.uz/oz/lists/view/8380
14. “Paxta yetishtiruvchilarning shartnomasini bekor qilish bo‘yicha hech qanday topshiriq berilmagan” — QXV // Gazeta.uz [Elektron resurs], 2024 yil 26 sentyabr. — URL: https://www.gazeta.uz/oz/2024/09/26/cotton/
15. “To‘qimachilik klasterlarining fermerlar oldida qarzi juda katta” — Sherzod Kudbiyev // Spot.uz [Elektron resurs], 2025 yil 19 iyul. — URL: https://www.spot.uz/oz/2025/07/19/textile-debts
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
License Terms of our Journal


