TURIZM BOSHQARUVI VA HUDUDIY SALOHIYATNI RIVOJLANTIRISHNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI
Keywords:
turizm boshqaruvi, hududiy salohiyat, nazariy-metodologik asoslar, destinatsiya menejmenti, barqaror turizm, aqlli turizm, turizm klasteri, integral indeks, Barqaror rivojlanish maqsadlari, tizimli adabiyotlar tahliliAbstract
Turizm jahon iqtisodiyotining jadal rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri bo‘lib, O‘zbekistonda ham hududlar iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va bandlikni ta’minlashning muhim omili sifatida e’tirof etilmoqda. Biroq turizm boshqaruvi nazariyasi va hududiy turistik salohiyatni baholash metodologiyasi hali yagona tizimga keltirilmagan. Mazkur maqolaning maqsadi zamonaviy chaqiriqlar va barqaror rivojlanish tamoyillarini hisobga olgan holda turizm boshqaruvi hamda hududiy salohiyatni rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslarini tizimlashtirish va ular asosida konseptual model taklif etishdan iborat. Tadqiqot tizimli adabiyotlar tahlili va konseptual modellashtirishni birlashtirgan dizaynga asoslandi: Scopus, Web of Science, Google Scholar va mahalliy ilmiy jurnallardan saralab olingan 27 ta manba, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari, uchta tadqiqot savoli asosida tahlil qilindi. Natijalar turizm boshqaruvi ma’muriy-ierarxik yondashuvdan destinatsiya menejmentiga, ko‘p ishtirokchili boshqaruvga va raqamli texnologiyalarga tayangan aqlli ekotizim modeliga o‘tayotganini ko‘rsatdi. Hududiy turizm salohiyati besh blokli tizim sifatida asoslandi: tabiiy-rekreatsion, tarixiy-madaniy, infratuzilma, inson kapitali va institutsional-investitsion salohiyat. Har bir blok uchun baholash ko‘rsatkichlari va min-max normallashtirishga asoslangan integral indeks metodikasi taklif etildi. Boshqaruvni takomillashtirishning uch asosiy yo‘nalishi – aqlli turizm yondashuvlarini joriy etish, turizm klasterlarini rivojlantirish va strategiyalarni Barqaror rivojlanish maqsadlariga muvofiqlashtirish – salohiyatni baholash, strategik rejalashtirish, klaster asosida tashkil etish, raqamli monitoring va qayta aloqa bosqichlaridan iborat siklik boshqaruv modeliga birlashtirildi. Integral indeks qiymatiga ko‘ra hududlarni to‘rt guruhga ajratish va har bir guruh uchun ustuvor boshqaruv strategiyasini tanlash mezonlari asoslandi. Taklif etilgan yondashuv mahalliy hokimiyat organlari va turizm sub’ektlariga hududlarni qiyosiy baholash, ustuvor yo‘nalishlarni aniqlash va resurslarni maqsadli taqsimlash uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida modelni O‘zbekiston viloyatlari statistik ma’lumotlari asosida empirik sinovdan o‘tkazish maqsadga muvofiq.
Downloads
References
1. O‘zbekiston Respublikasining «Turizm to‘g‘risida»gi Qonuni. 2019-yil 18-iyul, O‘RQ-549-son. https://lex.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Farmoni. 2016-yil 2-dekabr, PF-4861-son. https://lex.uz
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Farmoni. 2019-yil 5-yanvar, PF-5611-son. https://lex.uz
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni. 2022-yil 28-yanvar, PF-60-son. https://lex.uz
5. Beritelli, P., Bieger, T., & Laesser, C. (2007). Destination governance: Using corporate governance theories as a foundation for effective destination management. Journal of Travel Research, 46(1), 96–107. https://doi.org/10.1177/0047287507302385
6. Berdimurodov, A., & Turayev, A. (2025). Navoiy viloyati turizm salohiyatini oshirishning ustuvor yo‘nalishlari. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, (11), 46–51. https://sci-p.uz
7. Boes, K., Buhalis, D., & Inversini, A. (2016). Smart tourism destinations: Ecosystems for tourism destination competitiveness. International Journal of Tourism Cities, 2(2), 108–124. https://doi.org/10.1108/IJTC-12-2015-0032
8. Bramwell, B., & Lane, B. (2011). Critical research on the governance of tourism and sustainability. Journal of Sustainable Tourism, 19(4–5), 411–421. https://doi.org/10.1080/09669582.2011.580586
9. Buhalis, D. (2000). Marketing the competitive destination of the future. Tourism Management, 21(1), 97–116. https://doi.org/10.1016/S0261-5177(99)00095-3
10. Buhalis, D. (2020). Technology in tourism – from information communication technologies to eTourism and smart tourism towards ambient intelligence tourism: A perspective article. Tourism Review, 75(1), 267–272. https://doi.org/10.1108/TR-06-2019-0258
11. Butler, R. W. (1980). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications for management of resources. Canadian Geographer, 24(1), 5–12. https://doi.org/10.1111/j.1541-0064.1980.tb00970.x
12. Dwyer, L., & Kim, C. (2003). Destination competitiveness: Determinants and indicators. Current Issues in Tourism, 6(5), 369–414. https://doi.org/10.1080/13683500308667962
13. Gössling, S., Scott, D., & Hall, C. M. (2021). Pandemics, tourism and global change: A rapid assessment of COVID-19. Journal of Sustainable Tourism, 29(1), 1–20. https://doi.org/10.1080/09669582.2020.1758708
14. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179–188. https://doi.org/10.1007/s12525-015-0196-8
15. Gulyamova, G. P. (2024). Turistik hududlar salohiyati rivojlanishini baholash: nazariya va amaliyot. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, (2), 99–104. https://e-itt.uz
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
License Terms of our Journal
