MAIŞIY TEXNIKA IMPORTIDA XAVFLARNI BOŞQARIŞNING RAQAMLI INTEGRATSIYAGA ASOSLANGAN MEXANIZMI VA UNING IQTISODIY SAMARADORLIGI
Keywords:
bojxona xizmati, xavflarni boşqariş, raqamlaştiriş, rasmiy diler reyestri, raqamli markirovka, narx bazasi, sof diskontlangan daromad, rentabellik indeksi, sezgirlik tahlili, maişiy texnika.Abstract
Özbekistonda bojxona xavflari asosan taşqi savdo iştirokçisi darajasida baholanadi, maişiy texnika importida esa xavf tovar modeli va narx darajasida farqlanadi. Bu segmentda joriy etilgan rasmiy diler talabi hozirça qoğoz hujjat orqali tasdiqlanadi. Maqolada şu boşliqni yopiş uçun rasmiy dilerlar reyestri, QR raqamli markirovka va tovar modeli darajasidagi bojxona qiymati narx bazasini birlaştiruvçi taşkiliy-iqtisodiy mexanizm taklif etilgan. Tadqiqot maqsadi şu mexanizmni işlab çiqiş va uni taʼminlovçi investitsiyalarning budjetga qaytimini baholaşdir. Tadqiqotda tizimli yondaşuv, qiyosiy tahlil, diskontlangan pul oqimlari va sezgirlik tahlili usullari qöllanilgan. Mexanizm subyektlar, maʼlumotlar, qaror qabul qiliş va natijani nazorat qiliş qatlamlaridan iborat. U nazorat qarorini importyor taqdim etgan hujjatdan uçta mustaqil maʼlumot manbasiga köçiradi va QR kod orqali tekşiruvni içki savdo bosqiçigaça uzaytiradi. Mexanizmni amalga oşiruvçi uç raqamli çora-tadbir portfelining samarasi diskontlangan pul oqimlari usulida, budjet nuqtai nazaridan baholangan. Portfel narx bazasi bilan sunʼiy intellektli xavf tahlili, elektron plomba va GPS kuzatuv hamda diler reyestrini QR markirovka bilan birlaştirişdan iborat. 185,0 mlrd söm investitsiya beş yilda 207,2 mlrd söm sof diskontlangan daromad beradi, rentabellik indeksi 2,12 ga, qoplaniş muddati 2,21 yilga, içki daromad meʼyori 46,3 foizga teng. Eng yuqori natija sunʼiy intellektli xavf tahlili va narx bazasida kuzatilgan. Sezgirlik tahlili körsatişiça, diskont stavkasi 18 foizgaça oşib, foyda 20 foizga kamaygan holatda ham sof diskontlangan daromad 80,4 mlrd söm darajasida ijobiy qoladi, portfel uçun foydaning kritik kamayişi esa 43,4 foiz. Maqolada çoratadbirlarni 2027-2029-yillarda bosqiçma-bosqiç joriy etiş tartibi hamda 2030-yilgaça segment darajasidagi maqsadli körsatkiçlar tizimi taklif etilgan. Natijalardan Bojxona qömitasi raqamlaştiriş loyihalarini tanlaşda va ularni moliyalaştiriş navbatini belgilaşda foydalanişi mumkin.
Downloads
References
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekiston bojxona sohasi xodimlariga tabrigi. (2026, 26-yanvar). https://president.uz/oz/lists/view/8878
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2025, 25-mart). Davlat bojxona xizmati organlarining faoliyati samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida (PF-57-son). Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/-7451997
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2025, 25-mart). Davlat bojxona xizmati organlarining faoliyatini tashkil etish va bojxona ma’muriyatchiligini yanada takomillashtirishning qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida (PQ-122-son). Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/-7452043
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. (2025, 17-dekabr). Bojxona ma’muriyatchiligi va tashqi savdo tartibotlarini yanada soddalashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida (PF-250-son). Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/-7934915
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori. (2024, 10-yanvar). Elektrotexnika sanoatining ishlab chiqarish va eksport salohiyatini yanada oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida (PQ-15-son). Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/-6750813
6. Geourjon, A.-M., Laporte, B., Coundoul, O., & Gadiaga, M. (2012). Inspecting less to inspect better: The use of data mining for risk management by customs administrations (FERDI Working Paper No. 46). FERDI. https://ferdi.fr/dl/dfpBwYKbpMwnFKeaKVHJEPzwR5/ferdi-p46-inspecting-less-to-inspect-better-theuse-of-data-mining-for-risk.pdf
7. Brynjolfsson, E., & Hitt, L. M. (2000). Beyond computation: Information technology, organizational transformation and business performance. Journal of Economic Perspectives, 14(4), 23-48. https://doi.org/10.1257/jep.14.4.23
8. HM Treasury. (2022). The Green Book: Central government guidance on appraisal and evaluation. HM Treasury. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6645c709bd01f5ed32793cbc/Green_Book_2022_updated_links.pdf
9. Muqimov, A. R. (2026). Davlat budjeti daromadlarini oshirishda bojxona to‘lovlarini undirishni takomillashtirish [Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati]. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
10. Aktamov, A. A. (2026). O‘zbekistonda budjet tushumlarini oshirishda bojxona amaliyotini takomillashtirish [Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati]. Toshkent.
11. Bobojonova, Z. (2026). “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning singulyar va amaliy iqtisodiyotning integratsion mexanizmi asosida samaradorligini oshirish yo‘llari. Muhandislik va iqtisodiyot, 4(6).
Downloads
Published
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
License Terms of our Journal
