O‘ZBEKISTON HUDUDLARINING INVESTITSION JOZIBADORLIGINI INTEGRAL BAHOLASH VA MINTAQAVIY NOMUTANOSIBLIKLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI

Abstract

Maqolada O‘zbekiston Respublikasining 14 ta ma’muriy hududi — Qoraqalpog‘iston Respublikasi, 12 ta viloyat va Toshkent shahri — bo‘yicha investitsion jozibadorlikni integral baholashning mualliflik metodikasi ishlab chiqilgan va 2020–2025-yillar rasmiy statistik ma'lumotlari asosida aprobatsiya qilingan. Tadqiqotning dolzarbligi investitsiya oqimlarining hududlar o‘rtasida keskin nomutanosib taqsimlanishi bilan belgilanadi: 2025-yil yanvar–sentabr oylarida o‘zlashtirilgan 443,6 trln so‘m asosiy kapitalga investitsiyalarning 38,0 foizi aholining atigi 19,5 foizi istiqomat qiladigan uchta hududga to‘g‘ri kelgan. Metodologik asos sifatida investitsion salohiyat va notijorat investitsiya xavfining qarama-qarshi yo‘nalishdagi ta'sirini umumlashtiruvchi integral ko‘rsatkich konsepsiyasi tanlangan. Model to‘qqizta xususiy omilni — beshtasi salohiyat, to‘rttasi xavf bloklarini — respublika o‘rtacha darajasiga nisbatan standartlashtirish, og‘irlik koeffitsientlari bo‘yicha agregatlash va darajali funksiya orqali integral indeksga keltirishni nazarda tutadi. Umumlashgan og‘irlik koeffitsientlari investitsiya faolligi bilan korrelyatsiya zichligi asosida hisoblangan. Natijada hududlarning integral reytingi tuzilgan, «salohiyat — xavf» matritsasi bo‘yicha to‘rt kvadrantli tipologiya va salohiyatdan foydalanish samaradorligi koeffitsienti bo‘yicha guruhlash amalga oshirilgan. Yetakchi Navoiy viloyati (1,548) bilan quyi pog‘onadagi Qoraqalpog‘iston Respublikasi (0,771) o‘rtasidagi tafovut 2,01 barobarni tashkil etadi. Model investitsiya faolligi bilan kuchli korrelyatsiyani namoyon etdi. Jon boshiga investitsiyalar bo‘yicha ekstremal tafovut qisqargan bo‘lsa-da, aholi bilan vaznlangan Jini koeffitsienti o‘sib, divergensiya kuchaygan. Hududlarning 35,7 foizi «past salohiyat — yuqori xavf» kvadrantida bo‘lib, unda aholining 42,3 foizi to‘plangan. Xomashyoga boy viloyatlarning reytingda quyi o‘rinni egallashi «resurs la'nati» mexanizmi bilan izohlangan. Tavsiyalar erkin iqtisodiy zonalar, kichik sanoat zonalari va klaster siyosatini hududlarning qiyosiy ustunliklariga moslashtirishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari hududiy investitsiya siyosatini shakllantirishda, davlat investitsiya dasturlari doirasida mablag‘larni taqsimlashda hamda hududlar reytingini monitoring qilish tizimini yo‘lga qo‘yishda amaliy qo‘llanilishi mumkin.