TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI BAHOLASH USLUBIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH

Authors

  • Mamajonova Dilafruz Valisher qizi Author

Keywords:

to‘qimachilik sanoati, ishlab chiqarish resurslari, resurs samaradorligi, integral koeffitsiyent, ma’lumotlar qobig‘ini tahlil qilish, texnik samaradorlik, ierarxiyalarni tahlil qilish usuli, resurs zaxiralari, Malmkvist indeksi, boshqaruv matritsasi.

Abstract

To‘qimachilik sanoati O‘zbekiston qayta ishlash sanoatining eng resurstalab tarmoqlaridan biri hisoblanadi: tadqiq etilgan korxonalarda mahsulot tannarxining 58,3–69,9 foizini moddiy xarajatlar tashkil etadi. Shu bois ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini o‘lchash tarmoq korxonalarida boshqaruv qarorlarining asosiy axborot bazasi bo‘lib xizmat qiladi. Amaldagi baholash amaliyoti materialotdachi, mehnat unumdorligi, fond qaytimi va energiya sig‘imi kabi bir-biridan ajratilgan koeffitsiyentlarga tayanadi. Bunday koeffitsiyentlar ko‘pincha qaramaqarshi yo‘nalishda o‘zgaradi, korxonaning resurs holati to‘g‘risida yagona xulosa chiqarish imkonini bermaydi va yo‘qotishlarni miqdoriy o‘lchamaydi. Tadqiqotning maqsadi — to‘qimachilik korxonalari uchun integral baholashni chegara (frontier) tahlili bilan birlashtirgan uslubiyotni ishlab chiqish va aprobatsiyadan o‘tkazishdan iborat. Taklif etilayotgan uslubiyot to‘rt blokka (moddiy, mehnat, asosiy fond va energiya resurslari) birlashtirilgan 16 ta ko‘rsatkichlar tizimini, min-maks normallashtirishni, ierarxiyalarni tahlil qilish usuli orqali asoslangan vaznlarni hamda ma’lumotlar qobig‘ini tahlil qilish modellarini o‘z ichiga oladi. Uslubiyot 18 ta to‘qimachilik korxonasining 2021–2025 yillardagi ma’lumotlari (90 ta kuzatuv) asosida sinovdan o‘tkazildi. Tanlanma bo‘yicha integral koeffitsiyentning o‘rtacha qiymati 0,511 ni, umumiy texnik samaradorlik 0,782 ni, sof texnik samaradorlik 0,946 ni va masshtab samaradorligi 0,826 ni tashkil etdi. Integral koeffitsiyent bilan chegara baholari o‘rtasidagi Spirmen korrelyatsiyasi 0,948 (p<0,001) ga teng bo‘ldi, bu esa taklif etilgan o‘lchovning izchilligini tasdiqlaydi. Aniqlangan resurs zaxiralari moddiy xarajatlar bo‘yicha 23,1, mehnat bo‘yicha 44,4, asosiy fondlar bo‘yicha 43,2 va energiya bo‘yicha 41,4 foizni tashkil etdi. Natijalar asosida korxonalarni to‘rt zonaga ajratuvchi resurs samaradorligini boshqarish matritsasi taklif etildi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. Koopmans T.C. An Analysis of Production as an Efficient Combination of Activities // Activity Analysis of Production and Allocation. – New York: Wiley, 1951. – P. 33–97.

2. Debreu G. The Coefficient of Resource Utilization // Econometrica. – 1951. – Vol. 19, No. 3. – P. 273–292.

3. Farrell M.J. The Measurement of Productive Efficiency // Journal of the Royal Statistical Society: Series A. – 1957. – Vol. 120, No. 3. – P. 253–290.

4. Solow R.M. Technical Change and the Aggregate Production Function // The Review of Economics and Statistics. – 1957. – Vol. 39, No. 3. – P. 312–320.

5. Charnes A., Cooper W.W., Rhodes E. Measuring the Efficiency of Decision Making Units // European Journal of Operational Research. – 1978. – Vol. 2, No. 6. – P. 429–444.

6. Banker R.D., Charnes A., Cooper W.W. Some Models for Estimating Technical and Scale Inefficiencies in Data Envelopment Analysis // Management Science. – 1984. – Vol. 30, No. 9. – P. 1078–1092.

7. Aigner D., Lovell C.A.K., Schmidt P. Formulation and Estimation of Stochastic Frontier Production Function Models // Journal of Econometrics. – 1977. – Vol. 6, No. 1. – P. 21–37.

8. Meeusen W., van den Broeck J. Efficiency Estimation from Cobb-Douglas Production Functions with Composed Error // International Economic Review. – 1977. – Vol. 18, No. 2. – P. 435–444.

9. Tone K. A Slacks-Based Measure of Efficiency in Data Envelopment Analysis // European Journal of Operational Research. – 2001. – Vol. 130, No. 3. – P. 498–509.

10. Färe R., Grosskopf S., Norris M., Zhang Z. Productivity Growth, Technical Progress, and Efficiency Change in Industrialized Countries // The American Economic Review. – 1994. – Vol. 84, No. 1. – P. 66–83.

11. Cooper W.W., Seiford L.M., Tone K. Data Envelopment Analysis: A Comprehensive Text with Models, Applications, References and DEA-Solver Software. 2nd ed. – New York: Springer, 2007. – 490 p.

12. Coelli T.J., Rao D.S.P., O’Donnell C.J., Battese G.E. An Introduction to Efficiency and Productivity Analysis. 2nd ed. – New York: Springer, 2005. – 349 p.

13. Bhandari A.K., Ray S.C. Technical Efficiency in the Indian Textiles Industry: A Nonparametric Analysis of Firm-Level Data // Bulletin of Economic Research. – 2012. – Vol. 64, No. 1. – P. 109–124.

14. Darji I.S., Dahiya S. Measuring Operational Efficiency of the Textile Industry Using DEA Technique: a Study of the Northern State of India // Measuring Business Excellence. – 2023. – Vol. 27, No. 3. – P. 421–432.

15. Chen G., Chen F. Changes in Technological Innovation Efficiency and Influencing Factors of Listed Textile and Apparel Companies Research: Based on Three-Stage DEA with Tobit Modeling // PLOS ONE. – 2024. – Vol. 19, No. 8. – e0307820.

16. Barney J. Firm Resources and Sustained Competitive Advantage // Journal of Management. – 1991. – Vol. 17, No. 1. – P. 99–120.

17. Nakajima S. Introduction to TPM: Total Productive Maintenance. – Cambridge, MA: Productivity Press, 1988. – 129 p.

18. Womack J.P., Jones D.T. Lean Thinking: Banish Waste and Create Wealth in Your Corporation. – New York: Simon & Schuster, 1996. – 350 p.

19. Kaplan R.S., Norton D.P. The Balanced Scorecard: Translating Strategy into Action. – Boston: Harvard Business School Press, 1996. – 322 p.

20. Saaty T.L. The Analytic Hierarchy Process: Planning, Priority Setting, Resource Allocation. – New York: McGraw-Hill, 1980. – 287 p.

Downloads

Published

2026-08-13

Issue

Section

Economics

How to Cite

TO‘QIMACHILIK SANOATI KORXONALARIDA ISHLAB CHIQARISH RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI BAHOLASH USLUBIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH. (2026). Innovations in Science and Technologies, 3(8), 79-94. https://innoist.uz/index.php/ist/article/view/1690

Similar Articles

1-10 of 918

You may also start an advanced similarity search for this article.